Burgemeesters in de achtbaan
De rol en de positie van de burgemeester verandert snel. Taken en bevoegdheden, de politieke context, de opkomst van nieuwe media, het tijdsbeeld, het is allemaal anders geworden de laatste jaren. Burgemeesters zijn in een achtbaan terecht gekomen waarin het lastig sturen is. Willen ze weer heelhuids aan de grond komen, dan moeten ze over veel vaardigheden en kwaliteiten beschikken. Daarover gaat het pamflet ‘Burgemeesters in veranderende tijden’, opgesteld door een werkgroep van het CLB onder leiding van Dick de Cloe. Een paar highlights.
Ongeveer 100 burgemeesters van PvdA-huize proberen in hun gemeente invulling te geven aan de idealen van de sociaaldemocratie: vrijheid, democratie, rechtvaardigheid, duurzaamheid en solidariteit. Beginselen die (moeten) worden nageleefd in het persoonlijk leven en in het politiek en bestuurlijk optreden. Het gaat om zaken als openbaarheid, transparantie, controleerbaarheid, geloofwaardigheid, betrokkenheid bij de zwakkeren in de samenleving, sober en dienstbaar zijn. En integriteit, niet te vergeten. Situaties waarin sprake kan zijn van gunsten of wederdiensten worden vermeden, net als de schijn van belangenverstrengeling.
De omgeving waarin de burgemeester opereert, is behoorlijk veranderd. Gemeenten zijn groter geworden, gemeenteraden kennen meer partijen (soms wel tien of meer!) en de getalsmatige verschillen tussen de partijen zijn kleiner geworden. De kiezer is op drift en voor de burgemeester betekent dit veel meer wisselingen in gemeenteraden dan ooit. Coalities zijn vaak groter geworden en burgemeesters hebben vaker te maken met wisselingen in hun colleges. Er wordt ook eerder met bestuurders afgerekend. In de periode 2006-2010 maakte ongeveer 30% van de wethouders de vier jaar niet vol, meestal door een politiek conflict.
Burgers zijn minder betrokken bij de politiek, de waardering voor politici neemt niet toe. Jonge, mondige burgers voelen zich steeds minder aangetrokken tot een actieve deelname aan een partijdemocratie, waarvan de instituties als log ervaren worden. In de netwerksamenleving hebben instituties en procedures het lastiger. Tegelijkertijd is de behoefte aan individueel bestuurstalent groter. Dit biedt voor de burgemeester kansen, bijvoorbeeld voor profilering.
Professionaliteit en behendigheid
De nieuwe omgeving stelt meer eisen aan de professionaliteit van burgemeesters. Het is een kunst geworden om boven de partijen te staan en toch herkenbaar te zijn als een PvdA’er. Bijscholing en blijven investeren in jezelf zijn essentieel om je taak als burgemeester goed te blijven vervullen. Op het gebied van de openbare orde wordt geprobeerd de burgemeester instrumenten te geven die nodig zijn om krachtdadig in te grijpen als de burger dat verwacht. Denk aan de Voetbalwet, waarmee gebieds- en samenscholingsverboden opgelegd kunnen worden en aan de bevoegdheid van de burgemeester om jeugdzorginstanties aanwijzingen te geven. Maar het belangrijkste instrument van de burgemeester is en blijft hij of zij zelf. De burgemeester kan als sheriff een aantal maatregelen nemen, maar niet alles in zijn eentje oplossen. Soms is het veel meer het geven van richting aan een proces waardoor anderen aan een oplossing gaan werken. Vanuit onze kernwaarden zijn wij betrokken bij de mensen achter de dossiers en daardoor meer hoeder dan sheriff van de gemeente. Daar passen geen bange burgemeesters bij, maar ook geen macho burgemeesters.
Kwetsbaar
De positie van de burgemeester is kwetsbaar. Als boegbeeld van de gemeente kun je ook schietschijf worden. De burgemeester heeft een arbeidsrelatie met de gemeenteraad, die in de regel de functioneringsgesprekken met de burgemeester voert. Deze constructie brengt beperkingen met zich. Een gemeenteraad kan niet overzien wat de burgemeester allemaal doet en hoe dit wordt gedaan. Denk maar aan de taken op het gebied van openbare orde en veiligheid, waarbij de raad bijna niet betrokken is. Ook heeft de raad slechts een beperkt beeld van het functioneren van de burgemeester in het college. Verstandig opereren kan het draagvlak van de burgemeester binnen de raad vergroten. Een eigenstandiger positie zou kunnen bijdragen in het makkelijker nemen van besluiten door de burgemeester ter bescherming van het algemeen belang en die ingaan tegen de wensen van de gemeenteraad. Om deze beslissingen te legitimeren kan dan vanuit die eigenstandige positie verantwoording afgelegd worden aan de Commissaris van de Koningin of de minister van BZK.
We hebben burgemeesters nodig die weten waar ze het over hebben, die kunnen communiceren, contacten kunnen leggen, kunnen schakelen. Burgemeesters die zichzelf niet tot speelbal laten maken, die hun verschillende rollen kennen en weten te spelen. Die doortastend zijn, maar ook mensen van vlees en bloed blijven, benaderbaar voor burgers en midden in de samenleving. Op het gebied van integriteit moeten ze boven alle twijfel verheven zijn, brandschoon.
Ontwikkeling
Voor de PvdA is het belangrijk, voortdurend te werken aan de ontwikkeling van haar bestuurders. Actief zoeken naar talent door middel van scouting en de begeleiding van dit talent vanuit de partij. Het burgemeestersprofiel moet aangepast worden aan de eisen van de moderne tijd, zonder de kwaliteiten van de degelijke bestuurder te vergeten. In dit profiel moet ook de erecode van onze partij zijn verwerkt. In een omgeving die steeds beweeglijker is, kan de burgemeester die over de genoemde kwaliteiten en vaardigheden beschikt, juist een bron van stabiliteit en continuïteit zijn.