De Balkenendenorm: fatsoen moet je doen
De Balkenendenorm is er om de wildgroei aan hoge salarissen in de top van de publieke sector aan banden te leggen. Als PvdA roepen we dat het eerlijker moet. Maar wat doen we in de dagelijkse praktijk om de Balkenendenorm te bewaken? Zitten we er bovenop of moeten we de teugels ook voor onszelf strakker aantrekken? En hoe staat het met de in 2009 aangenomen erecode? Tijd voor een tussenbalans.
Bezuinigen moet. Daar lijkt iedereen het in politiek Nederland wel over eens. Over hoe en waar lijken de verschillen tussen links en rechts echter groter dan ooit. Ook als het om een heet hangijzer als de grootverdieners in de publieke sector gaat. Directeuren van bijvoorbeeld onderwijs- en welzijnsinstellingen die jaarlijks met enkele tonnen aan salaris naar huis gaan. Een nog steeds veelgehoord argument is dat het betalen van hoge salarissen de manier is om de beste mensen binnen te halen. De PvdA denkt daar genuanceerder over. Zeker als de salarissen uit publieke middelen moeten worden betaald.
Braafste jongetje?
Eind vorig jaar namen Provinciale Staten in Noord-Holland het besluit om geen subsidie meer te verstrekken aan instellingen die boven de Balkenendenorm betalen. Het besluit was het resultaat van een PvdA-motie. De statenfractie had zich bij het opstellen van de motie laten inspireren door een quickscan die in Brabant was uitgevoerd naar hoe als provincie om te gaan met partijen waar je bij aanbestedingen of deelnemingen mee te maken hebt. De motie werd unaniem aangenomen. ‘Het kan toch niet zo kan zijn dat gesubsidieerde instellingen betalingen (salaris, pensioen en gouden handdrukken) verstrekken aan personen die voor hen werken die hoger zijn dan de Balkenendenorm,’ zei statenlid Ton van der Meché op de site van de provinciale PvdA. Een doelpunt voor de Noord-Hollandse Statenfractie, of toch niet? Regionale zender RTV Noord-Holland meldde eind februari dat er geen enkele instelling in Noord-Holland is die zijn bestuurders meer dan € 188.000 per jaar betaalt. Opmerkelijk, want dat levert de provincie met glans de positie op van het braafste jongetje van de klas. Bijna te mooi om waar te zijn. Klopt wat RTV Noord-Holland beweert en zo ja, wat voor zin heeft de aangenomen motie vervolgens? Is het een losse flodder of zelfs mosterd na de maaltijd?
Statenfractievoorzitter Tjeerd Talsma twijfelt aan het bericht dat RTV Noord-Holland de wereld in stuurde. ‘Het geldt misschien voor instellingen in de non-profitsector zoals welzijn en natuurinstellingen, maar zeker niet voor andere fondsen en bedrijven waarin wij als provincie geld steken, de zogenaamde deelnemingen. Ik weet namelijk zeker dat er instellingen en bedrijven tussen zitten waar pittige salarissen betaald worden. Met hen gaan we het gesprek hierover aan. Dat weten ze inmiddels. De motie was vooral voor hen en voor toekomstige gevallen bedoeld. Preventief dus. Zo hebben we hem ook geformuleerd. Wij wilden duidelijk stellen dat als je geld krijgt van de provincie die Balkenendenorm hard is. Dat wij geen subsidie verstrekken om torenhoge salarissen van te betalen.’
Schneidersnorm
Dat duidelijkheid effect heeft, blijkt uit de motie die de gemeenteraad van Haarlem half februari aannam. De PvdA steunde een motie van de plaatselijke Aktiepartij met globaal dezelfde inhoud als de provinciale PvdA-motie. Met succes. De directeur van afvalverwerkingsbedrijf Spaarnelanden, Rinus Haas, liet, na kritiek op zijn inkomen, weten dat hij bereid is om zijn salaris terug te laten brengen van € 177.000 naar € 155.497. De pijlen van de kritiek waren vooral gericht op het feit dat zijn beloning niet in verhouding staat tot het nog steeds niet kostendekkend werken van het afvalverwerkingsbedrijf dat hij leidt. Haas zei vervolgens in het Haarlems Dagblad dat hij de discussie wel snapt. Zijn stap doet daar, volgens hem, dan ook recht aan.
Ondanks zijn ‘stap terug’ verdient Rinus Haas nog steeds meer dan de Haarlemse PvdA-burgemeester Bernt Schneiders die met € 122.000 aanzienlijk onder de Balkenendenorm zit. Schneiders zelf opperde in zijn Nieuwjaarsspeech van 2009 (met een knipoog) dat hij niet meer wilde dat zijn gemeente zou participeren in instellingen die salarissen betalen die hoger zijn dan zijn eigen salaris. De ‘Schneidersnorm’ was geboren. Aanvankelijk als een soort provocatie bedoeld, pakte de raadsfractie in Haarlem het idee toch serieus op en onderzocht wat er bij aanbestedingen en subsidieverstrekking mogelijk was. Dat viel volgens raadslid Helga Koper tegen. ‘Op een gegeven moment bleek dat de ‘Scheidersnorm’ te ingewikkeld was om te realiseren omdat verschillende burgemeesters verschillende salarissen verdienen. Dat hangt samen met het inwoneraantal van een gemeente. De discussie is daarna teruggevoerd naar de Balkenendenorm. Die is duidelijk. We hebben het dus wel geprobeerd maar dat stuitte, naast dat veel andere partijen daar anders in zaten, op nogal wat praktische bezwaren.’
VVD-initiatief
De Haagse VVD-wethouder van financiën Sander Dekker verraste vriend en vijand met het idee om (semi-)publieke instellingen die bestuurders boven de Balkenendenorm betalen, te korten op hun subsidie. De gemeente Den Haag spoort zulke instellingen al jarenlang aan om ‘maatschappelijk verantwoord’ te belonen maar zonder succes. Dekker zei begin februari in Trouw dat hij constateerde dat het hoogoplopende publieke debat volstrekt aan deze instellingen voorbij is gegaan. Jeltje van Nieuwenhoven is voorzitter van de PvdA-fractie in de Haagse gemeenteraad. Hoe staat haar fractie tegenover de plannen van Dekker? ‘Daar is vorig jaar bij de algemene beschouwingen al over gesproken. Mede omdat de PVV subsidies wilde aanpakken en daar heel erg een punt van maakte. Daarom hebben wij, en gek genoeg alle partijen in de raad, de opdracht gegeven om dit uit te voeren.’ Op de vraag hoe, antwoordt Van Nieuwenhoven dat de gemeente Den Haag haar subsidieverordening gaat aanpassen. ‘Er is namelijk geen landelijke wetgeving voor. Wij zeggen dus tegen diegenen die hun directeuren boven de Balkenendenorm betalen dat we alles wat boven die norm ligt, korten op hun subsidie.’ De mogelijkheden om dit ook bij aanbestedingen en deelnemingen te doen zijn echter beperkt. Jeltje van Nieuwenhoven: ‘Dat zou wel wenselijk zijn maar het is ingewikkelder omdat je als gemeente zelf daar geen regels voor maakt. Daar zou je het als norm voor jezelf kunnen hanteren maar je kunt het niet hard maken in de zin van dat je het jezelf oplegt. De gemeenteraad is geen bestuurder. Die schijn zit er altijd wel in, maar we zijn het niet. Wij geven het college opdracht om aan te besteden of niet en zij voeren uit. ‘
VVD-wethouder Dekker mag dan misschien nu met de eer gaan strijken, maar volgens Van Nieuwenhoven is de maatregel het resultaat van een proces dat in gang werd gezet onder de vorige (PvdA-) wethouder van financiën. ‘Toen is die discussie ook al wel gevoerd. Alle partijen hebben vorig jaar, toen we bij de algemene beschouwingen over de subsidieverordening spraken, gezegd dat ze dit willen. Een heleboel dingen kun je niet als gemeente omdat jij de wetten niet maakt.’ Wetgeving op landelijk niveau is wat Jeltje van Nieuwenhoven betreft niet direct aan de orde. ‘Ik ben een ontzettende democraat en vind dat gemeenten dat zelf maar moeten beslissen. Ik ga er vanuit dat in elk geval de PvdA altijd vindt dat je boven de Balkenendenorm niet je geld gaat besteden. Het is een fatsoensnorm. En misschien is het niet zoals in Den Haag dat alle partijen het daar over eens zijn. Het zou goed kunnen dat wij daar een voortrekkersrol in vervullen. Het merkwaardige van deze discussie is, dat ook de VVD en het CDA, maar vooral de VVD die daar toch meestal niet op aangekeken wordt, dat ook vinden. Ik vrees echter, en hier spreek ik iets uit wat ik niet hard kan maken, dat dit niet in iedere gemeente zo zal zijn, maar wethouder Dekker vindt het wel echt. Hij staat er helemaal voor. Het is niet iets waarvan hij vindt dat het hem wordt opgelegd door de raad. Hij is met verve aan de slag gegaan en verdedigt het beleid met hart en ziel.’
Een concreet voorbeeld van het korten op subsidie is die van een woningcorporatie waarmee de gemeente Den Haag samenwerkt. Van Nieuwenhoven: ‘Die corporatie krijgt iets van anderhalf miljoen aan subsidie voor goede doelen. Ze betalen hun directeur vier en een halve ton aan salaris. Dat betekent dat wij een kleine drie ton korten op de subsidie. De subsidie blijft wel maar wordt minder met het bedrag van de directeur boven de Balkenendenorm.’ Een mooie bezuiniging? ‘Nee, hier wordt het een verkeerde discussie. Het is namelijk subsidie die de gemeente bewust verleende. Natuurlijk houden we er geld aan over maar hoe we dat vervolgens gaan besteden daar hebben we nog geen besluit over genomen. We willen eerst kijken hoe het in de praktijk echt werkt. Voor 2011 zijn alle subsidies verstrekt dus het gaat pas in als je de verordening veranderd hebt. Dat is waarschijnlijk volgend jaar of anders in 2013.’
Erecode
In 2009 nam de PvdA een erecode aan waarin in ferme bewoordingen wordt gesteld dat leden die in de publieke sector meer dan de premier willen verdienen, maar een andere partij moeten zoeken. ‘Goed verdienen mag, graaien niet.’ Dat er na dit soort woorden scherp op je gelet wordt, bleek op 28 februari. Toen verscheen in NRC een artikel van de hand van redacteuren Huib Modderkolk en Jeroen Wester onder de titel PvdA schendt ‘erecode’ met kandidering grootverdiener Postema. Kandidaat Eerste Kamerlid Andre Postma zou in een publieke functie meer verdienen dan de Balkenendenorm. Postema verdient bijna 205.000 euro. Volgens de universiteit waar hij werkt, gaat het om 164.255 euro loon en 40.603 euro pensioen. De Balkenendenorm lag in 2009 op 181.000 euro zonder pensioenvoorziening. Volgens Postma zelf is de discussie over beloningen relevant, ’maar geschiktheid moet blijken op basis waarvoor je staat.’ De PvdA startte na het artikel een onderzoek waarvan de uitkomsten nog niet bekend zijn. De verantwoordelijkheid voor ‘maatschappelijk verantwoord betalen’ is er voor iedereen. Niemand uitgezonderd.