PvdA Emmen blijft Dierenpark knuffelen
Het Dierenpark in Emmen, een topattractie met een geschiedenis van driekwart eeuw, verkeert in zwaar weer. De gemeenteraad staat voor ingrijpende beslissingen waar honderden miljoenen mee gemoeid zijn. In de Emmense politiek speelt de PvdA vanouds een belangrijke rol. De PvdA-fractie is met afstand de grootste in de raad. In het college heeft de partij drie van de zes wethouders. Ook de burgemeester is van PvdA-huize. Alle PvdA-kopstukken voelen zich erg betrokken bij de dierentuin. Hoe gaan zij om met de problemen die op hen afkomen?
Raymond Wanders, sinds maart 2010 PvdA-fractievoorzitter, zegt het zo: ‘Emmen is de dierentuin, de dierentuin is Emmen. Ik kan me Emmen niet voorstellen zonder.’ Toen hij jong was, had hij er - net zoals veel van zijn leeftijdsgenoten - een vakantiebaantje. Hij was kassamedewerker. Wanders volgde Bouke Arends op, acht jaar de onbetwiste leider van de PvdA in Emmen. Arends is nu wethouder van financiën. Van 2006 tot 2008 was hij president-commissaris van het park. Zijn ouders hadden een gezinsabonnement, anders kan hij zich niet herinneren. Arends: ‘Door het dierenpark heeft Emmen een plek op de kaart van Nederland.’
Burgemeester Cees Bijl, ook PvdA: ‘Vraag honderd mensen welke associatie ze hebben met Emmen en negentig zullen antwoorden: de dierentuin.’
Emmen (109.000 inwoners) staat aan de vooravond van de grootste ingreep in zijn geschiedenis. Het Dierenpark Emmen, nu nog verdeeld over twee locaties, geeft de oude locatie tegenover de kerk in het centrum op en verhuist met ingang van 2015 naar de zogenaamde Noordbargeres, een waterwingebied. De provincie gaf in 1997 haar fiat aan de wijziging van de bestemming. In 2002 kregen 200 pinguïns er een onderkomen en kwam er een waterfabriek en -expositie. Een 260 meter lange voetgangerstraverse verbond het oude park met de uitbreiding.
Maar de tweelocatieformule bleek niet te werken. Cees Bijl, sinds 2001 in Emmen, maakte de uitbreiding mee en concludeert: ‘Dubbele kosten, maar enkelvoudige inkomsten.’ Bijl begon zijn politieke loopbaan als wethouder in Enkhuizen en zag daar het zelfde probleem bij het Zuiderzeemuseum met een binnen- en een buitenlocatie. Bijl: ‘Mensen willen maar één keer betalen.’ Zo rijpten de geesten in Emmen voor een volledige verhuizing.
Theater
Zoals in Amsterdam ooit de plannen voor een operatheater en een stadhuis in elkaar werden geschoven, voegde Emmen een theater toe aan het dierenpark. Daarmee zouden cultuur en natuur ineen vloeien. Het aantrekkelijke van het park op de oude locatie is, dat het midden in het centrum ligt, recht tegenover de kerk. Tussen het nieuwe park en het centrum ligt de drukke vierbaans Hondsrugweg, volgens Bijl de drukste weg van Drenthe. Na ondertunneling, ook een deel van het plan, verdwijnt die barrière. En het oude dierenpark wordt herschapen in een ‘mensenpark’ via het ontwerp van de oorspronkelijk uit India afkomstige architect Ashok Bhalotra. In 2008 krijgt deze ‘totaal metamorfose van het centrum’ (Arends) een naam: Atalanta, naar de vlindersoort. Totale kosten 465 miljoen euro. Daarvan ruim 200 miljoen voor de eigenlijke verhuizing van de dierentuin inclusief het theater.
De plannen liggen op stoom als er in de lente een koude wind opstijgt. Het dierenpark verkeert in acute financiële problemen en klopt bij de gemeente aan om steun. Bijl: ‘Formeel zijn we niet de eigenaar, maar als puntje bij paaltje komt, dan verwacht iedereen wel van de gemeente, dat die reddend optreedt.’ Het college vraagt UNO Bedrijfsadviseurs uit Zuidlaren voor een doorlichting. UNO analyseert dat het park in 2005 voor de laatste maal break-even heeft gespeeld. Daarna is sprake van verliezen: bijna twee miljoen euro in 2008, drie miljoen in 2009 en vijf miljoen in 2010. Dalende omzetten bij gelijktijdig stijgende kosten zijn de oorzaak. Inmiddels bedragen de arbeidskosten 61 procent van de totale kosten. UNO becijfert als norm veertig procent. Ook constateert UNO, dat er sinds 2005 niet meer is geïnvesteerd in de attractiewaarde van het huidige park. Dat heeft geleid tot een tanend imago en lagere aantallen bezoekers. UNO constateert dat de verstrekte bezoekersaantallen niet betrouwbaar zijn. Het waren er in 2009 niet 1.133.000 maar 800.000, dus ruim 300.000 minder dan gerapporteerd.
Als het bureau zijn werkzaamheden begint, is de bodem van de kas in zicht. UNO adviseert een ingrijpende reorganisatie. Meer dan een derde van het personeel is inmiddels verdwenen. De ontslagen leiden tot een golf van bitterheid. Om een verdere daling van bezoekers een halt toe te roepen, moeten er volgens UNO attracties bijkomen. Eerste resultaat van die aanbeveling is dat de leeuwen deze zomer terugkeren na een afwezigheid van dertig jaar. De nieuwe president-commissaris Kamminga van de Stichting tot instandhouding van het Noorder Dierenpark meent dat ‘het bestuur, lees de gemeente de problemen te lang voor zich uit heeft geschoven.’ Bouke Arends, van 2006-2008 zijn voorganger, weerspreekt dat. ‘De directie heeft - binnen de haar gestelde mogelijkheden en op basis van de toen bekende informatie - vroegtijdig die maatregelen getroffen die op dat moment nodig waren.’Arends tekent daarbij aan, dat UNO geen onderzoek heeft gedaan naar het verleden maar zich heeft gefocust op de toekomst.
Groeiende oppositie
De gemeenteraad besluit het dierenpark naast liquiditeitssteun ook een overbruggingssteun van maximaal 22 miljoen euro toe te kennen om de periode tot 2015 uit te zingen.
Door alle problemen kalft het draagvlak af voor de verhuizing. De oppositie in de raad groeit. Ook publicitair is de wind tegen. Het Dagblad van het Noorden spreekt van een ‘openhartoperatie door een weifelende chirurg met een te groot mes’ en vraagt zich af ‘waarom zou je iemand een groter huis gunnen, als die het in het bestaande huis niet redt en zijn kinderen buiten de deur zet.’
Burgemeester Cees Bijl, door insiders gezien als de drijvende kracht achter het project, blijft laconiek onder de tegenwind. ‘Op de Nieuwjaarsreceptie heb ik gezegd, dat ik nu weet hoe Bert van Marwijk zich voelt als bondscoach. Iedereen heeft een mening, maar dat wil niet zeggen, dat iedereen er ook verstand van heeft.’ Bijl ziet een golfbeweging: ‘Bij een project van zo’n lange duur zie je het oorspronkelijke enthousiasme verflauwen en dat zaken, waar iedereen het in het verleden over eens was, weer ter discussie komen te staan.’ Maar hij ziet ook de voordelen: ‘Zonder strijd geen kwaliteit.’
Wethouder Bouke Arends wijst op het historisch perspectief. ‘In 1935 had oprichter Willem Oosting een droom, in 1970 kocht de gemeente aandelen, verleende steun en trad als huisbankier op. In dat opzicht is de situatie identiek aan die in 1970. De steun van de gemeente dient als startmotor.’ Arends gaf die analyse op 21 januari toen statenleden en gedeputeerden van Drenthe op bezoek waren in Emmen. Ook van de provincie wordt een substantiële bijdrage verwacht. Arends heeft PvdA-lijsttrekker Eddy Veenstra aan zijn kant. Arends had die avond een nieuwtje. Voormalig KNVB-directeur Henk Kesler wordt projectdirecteur van Atalanta.
In Emmen kijkt men jaloers naar Rotterdam en Amsterdam, die volgens de Drenten een doelbijdrage van tussen de vier en vijf miljoen euro per jaar ontvangen uit het gemeentefonds voor Blijdorp en Artis. Fractievoorzitter Raymond Wanders meent dat de financiële risico’s die de gemeente loopt met het Atalanta-project onder controle zijn. Wanders: ‘Wij hebben het bureau Twijnstra Gudde ingehuurd om ons als raad te adviseren over de risico’s. Elk kwartaal is er een rapportage.’
Vooralsnog is de besluitvorming in de gemeenteraad verschoven naar september 2011. Dan staat het nieuwe bedrijfsplan van de dierentuin op de agenda, nu het oude is verworpen. In de visie van de tegenstanders is daarmee de hele verhuizing nog geen feit. Het oude bedrijfsplan ging uit van een toegangsprijs van € 29,50 voor een volwassen bezoeker, na kritiek is dat bijgesteld tot € 25. De andere dierentuinen in Nederland blijven tot op heden beneden de twintig euro. Zowel UNO als raadsadviseur Twijnstra Gudde acht een bezoekersaantal van tussen de 1,2 en 1,6 miljoen bezoekers per jaar ‘realistisch en haalbaar’. Bouke Arends blijft in het project geloven. Bij de provinciale presentatie zei hij: ‘Gun Emmen, gun Drenthe de mooiste dierentuin van Nederland, van Europa en misschien wel van de wereld. Wees als een giraffe en steek uw nek uit.’
Dierenpark Emmen dateert van 1935
Het Noorder Dierenpark opende zijn deuren in 1935 als privé-initiatief van Willem Oosting. Zijn ouders bezaten grond in het centrum van Emmen en steunden hem financieel. Oosting was geïnspireerd geraakt door Duitse dierentuinen, die hij als student had bezocht. Het park was vanaf de opening een succes, had het moeilijk in de oorlogsjaren, maar bloeide weer op na de oorlog. Rond 1970 wilde Oosting het park verkopen. De toenmalige president-commissaris, VVD-coryfee Harm van Riel, haalde dochter Aleid Oosting over de directie op zich te nemen. Aleid deed dat samen met haar man Jaap Rensen, architect van beroep. Onder hun leiding ontwikkelde het park zich van een regionale noodlijdende instelling met ‘maar’ 200.000 bezoekers per jaar tot een landelijke topattractie. In ruim tien jaar tijd verviervoudigde het bezoek. Aleid was haar tijd ver vooruit in marketing. Ze was in de jaren zeventig een tv-personality en vaste gast in het populaire zaterdagavond televisieprogramma De Vuist van Willem Duys. Daar verscheen ze immer vergezeld van een Guinees biggetje, een krokodil of een andere exoot. Het Noorder Dierenpark, kon zich geen betere reclame denken. Bij Aleid en Jaap Rensen stond educatie voorop, de bezoekers moesten na afloop wijzer naar huis.
In de jaren negentig ontstonden er files van bezoekers. Ook voor de dieren was er meer ruimte nodig. Weiden en savannen namen de plaats in van benauwde hokken. In 1995, bij de viering van het zestigjarig bestaan, nam de familie Rensen afscheid. De nieuwe directeur werd Henk Hiddingh. Van zijn hand is het uitbreidingsplan. Er was ruimte beschikbaar op ruim een halve kilometer van het oude park.
Tot 1970 was het Dierenpark een particuliere instelling. Vanaf dat jaar tot 2006 hadden de gemeente Emmen en de familie Rensen ieder een vinger in de pap. Sinds dat jaar trekt de gemeente aan alle touwtjes. Zij het indirect. Maximaal vier van de zes bestuursleden van de ‘Stichting tot Instandhouding van het Noorder Dierenpark’ worden op bindende voordracht benoemd door de gemeente. Die vier stellen de andere twee aan. Het bestuur benoemt de Raad van Commissarissen van de BV. En die heeft het laatste woord over de directie.