Collegeonderhandelingen: soms zit het mee, soms tegen
Net als bij de verkiezingen zelf, is er ook bij de collegevorming voor de PvdA zowel lief als leed te melden. Een korte, vrij willekeurige terugblik op de eerste vijf weken onderhandelen. Almere, Amsterdam, Den Haag en Rotterdam zijn van groot belang voor de PvdA, maar daar wordt al veel aandacht aan besteed. Die vier plaatsen laten we hier daarom buiten beschouwing.
Ook in gemeenten waar al voorlopige coalitieakkoorden zijn gesloten kan nog het één en ander veranderen. Dat bleek bijvoorbeeld in het Groningse Grootegast te gebeuren. Zaterdag 6 maart was deze gemeente de tweede gemeente van Nederland waar de geboorte van een coalitie werd gemeld. De lokale partij VZ2000 en het CDA zouden elk een wethouder leveren. Een maand later was er een nieuwe coalitie van CDA, VVD en ChristenUnie. Ook deze partijen krijgen ieder een eigen wethouder. Kortom bij collegevorming is weinig zeker zolang er geen wethouders zijn benoemd en zelfs dan kan er nog van alles gebeuren en veranderen.
Dordrecht
In Dordrecht ging de PvdA terug van 12 naar 6 zetels. Niet veel minder dan de 7 zetels die in 2002 werden behaald. Na die verkiezing in 2002 mocht de PvdA nog wel twee wethouders leveren, maar dit jaar lijkt dat er niet in te zitten. Al spoedig bleek, dat de partijen Beter voor Dordt, VVD en CDA afscheid van de PvdA wensten te nemen. De drie partijen hebben een meerderheid van 23 van de 39 zetels in Dordrecht, maar wilden er toch graag nog een vierde partij bij. D66 en GroenLinks werd beide een wethouderspost aangeboden, op voorwaarde dat ze een vrouwelijke kandidaat naar voren wilden schuiven. Maar beide partijen bedankten voor deze eer.
De Dordtse PvdA stelde bij monde van demissionair wethouder en fractievoorzitter Jan Lagendijk, dat de PvdA kennis neemt van de gang van zaken. Hij wenst Beter voor Dordt, de VVD en het CDA veel succes bij het realiseren van een college-akkoord. ‘Dat zal zeker lukken, omdat ik begrijp dat het een algemeen akkoord moet zijn, waarin veel kwesties als vrij worden aangemerkt. Dat betekent dat veel kwesties aan de raad worden overgelaten.’ Over de eigen positie merkt Lagendijk op: ‘Wij zijn nu achtervang als het met VVD en CDA niet mocht lukken. De PvdA plaatst zichzelf niet per definitie buiten het college, maar ik moet wel zeggen dat het een niet erg realistische optie is. Want waarom zou het met ons wel lukken? Wij bereiden ons nu voor op oppositie.’
Arnhem
In Arnhem ging het op een andere manier mis. Op 16 maart meldde De Gelderlander, dat de PvdA en de SP op een constructieve manier hun onderlinge problemen probeerden op te lossen. PvdA’er Willem Hoeffnagel benadrukte dat de sfeer tot dan toe goed en constructief was. ‘We hebben allebei de intentie om er samen uit te komen zodat de SP en de PvdA de basis van het nieuwe college kunnen vormen.’ Een dag later meldde dezelfde krant, dat de PvdA er uit was gevlogen. De andere PvdA-wethouder, tevens lid van de onderhandelingsdelegatie, had in een informeel gesprek met de VVD-fractievoorzitter laten doorschemeren, dat het waarschijnlijk niet zou lukken met de SP en dat dan de VVD in beeld zou komen. Toen dat bekend werd, besloten VVD, GroenLinks en D66 samen met de SP naar een college te gaan streven. Een terugtreden van de betrokken PvdA-wethouder uit de onderhandelingsdelegatie en een verzoek om heropening van de onderhandelingen mocht niet baten.
Zeker is ook hier de afloop nog niet, want GroenLinks-wethouder Van Eeten maakte op 9 april bekend zich terug te trekken omdat buiten hem om was afgesproken, dat hij, net als de andere wethouders, voor 80% zou worden ingeschaald. Op diezelfde dag maakte ook PvdA-lijsttrekker Hoeffnagel bekend zich terug te trekken. Hoeffnagel: ‘Vóór de verkiezingen heb ik duidelijk aangegeven opnieuw kandidaat-wethouder te zijn. Nu de PvdA niet in het college terugkomt, heb ik de afweging gemaakt of ik de komende vier jaar fractievoorzitter in de raad wil zijn. Ik kies ervoor om dat niet te doen. Daarmee trek ik als lijsttrekker de persoonlijke politieke consequentie uit de slechte verkiezingsuitslag. Ik maak mijn werkzaamheden als wethouder gewoon af en zorg voor een goede overdracht aan mijn opvolger. Ik kijk terug op een goede periode als wethouder. Ik heb deze functie met veel plezier vervuld.’
Noord-Brabant
In Noord-Brabant nam de PvdA in 2006 in 38 van de 68 gemeenten zitting in het college. Na de verkiezingen van 3 maart is dat nog maar in 15 gemeenten het geval. ‘Heel jammer’, reageert voorzitter Wim Luijendijk van het gewest Brabant van de PvdA in het Eindhovens Dagblad van vrijdag 10 april. ‘De politiek is een hard vak. Daar horen dit soort teleurstellingen bij.’ Het CDA, dat ook een tegenvallende verkiezingsuitslag boekte, blijft op lokaal niveau de machtigste partij van Brabant. De christen-democraten zitten in 46 gemeenten in het college, vier minder dan voor de verkiezingen.
Someren
In Someren verloor de PvdA één van haar twee zetels, maar desondanks mag de PvdA voor het eerst in de historie van Someren, die terug gaat tot 1212, een wethouder leveren. Lijsttrekker Theo Maas is inmiddels begonnen als wethouder in deeltijd. Hoewel het CDA, dat de verkiezingen won, samen met een lokale partij al een meerderheid had in de gemeenteraad, werd besloten om vanwege de toekomstige bezuinigingen een brede coalitie te vormen. Het gevolg was dat er een college van vier partijen kwam en dat Theo Maas de eerste PvdA-wethouder van Someren werd.
Breda
In Breda is het beduidend anders gegaan. Voor de verkiezingen was de PvdA een lijstverbinding aangegaan met GroenLinks, maar na de verkiezingen bleek dat GroenLinks prima zonder de PvdA kon. GroenLinks was met D66 en de VVD winnaar bij de verkiezingen. Samen haalden deze drie partijen 18 van de 39 zetels. Vrij spoedig werd duidelijk dat de drie winnaars met een vierde partij een college wilden vormen. Die vierde partij werd het CDA. VVD-lijsttrekker Klaas Dijkhoff liet in de krant BN De Stem optekenen dat er geen concreet punt was waarop de onderhandelingen met de PvdA waren gestrand. ‘Het beeld kwam naar voren, dat we beter verder kunnen gaan met het CDA’, aldus Dijkhoff.
De lijsttrekker van de PvdA, Marja Heerkens liet weten erg kritisch te zijn over de manier waarop het nieuwe college tot stand is gekomen. ‘De stad weet nog steeds helemaal niets. Er ligt nog niets inhoudelijks op tafel, er is niet transparant en open gewerkt en het enige dat ik tot nu toe weet heb ik moeten vernemen uit de wandelgangen. Dat vind ik zeer teleurstellend’, aldus Heerkens in BN De Stem van 26 maart.
Duiven
In 2006 werd Duiven verscheurd door de vernieuwing van het centrum. De voorstanders van het plan, waaronder de PvdA, leden een gevoelige nederlaag en er ontstond een coalitie van CDA en GroenLinks. Nu vier jaar later zijn de emoties daarover weggeëbd en zijn de verhoudingen van 2002 weer ongeveer hersteld. De twee grote winnaars, Lokaal Alternatief en de VVD besloten de PvdA er als derde partij bij te nemen. De coalitie was binnen twee weken rond en voor het eerst sinds 2002 is er weer een PvdA-wethouder in Duiven.
Pekela
Sinds de oprichting van de PvdA in 1946 had Pekela altijd minstens één PvdA-wethouder gehad. In 2010 hield dat op. De nieuwe partij Samen voor Pekela (SVP) was de grote winnaar en kwam vanuit het niets op vier zetels. Deze partij was een jaar geleden opgericht door het raadslid Jaap van Mannekes. Van Mannekes was veertig jaar actief in de PvdA, maar stapte tijdens de vorige raadsperiode uit de fractie en richtte vervolgens een nieuwe partij op. Hoewel er na de verkiezingen wel gepraat is met de PvdA en de PvdA bereid was verantwoordelijkheid te nemen, was ook de PvdA van mening, dat - gezien de uitslag van de verkiezing - de Pekelder bevolking duidelijk heeft aangegeven, dat SVP, samen met de twee andere winnaars, de VVD en GroenLinks, eerst aan zet zijn. Deze drie partijen sloten vrij snel een coalitieakkoord, met als gevolg het eerste college sinds 1946 zonder een PvdA-wethouder.
De Wolden
Waar in sommige gemeenten de PvdA uit het college verdwijnt, verdwijnt in De Wolden de PvdA’er Bert Damming uit het college. In 1986 werd Damming voor het eerst gekozen in de gemeenteraad van De Wijk en hij werd meteen wethouder van deze gemeente en bleef dat tot de herindeling eind 1997. In de fusiegemeente De Wolden bleef Damming wethouder tot nu. In oktober vorig jaar had hij al aangegeven zich terug te trekken uit de lokale politiek. Inmiddels is het nieuwe college van Gemeentebelangen, VVD en CDA zo goed als rond en is ook de afscheidsreceptie van Bert Damming al aangekondigd door de gemeente.
Leusden
Zelden zal een collegevorming in zo’n goede harmonie zijn verlopen als in Leusden. Op 1 april 2010 maakte de formateur bekend dat alle zeven partijen in de raad het college gaan vormen. Op de website van de gemeente Leusden werd deze opmerkelijke uitkomst eveneens op 1 april als volgt gemeld: ‘In Leusden hebben gisteren alle zeven politieke partijen het coalitieakkoord getekend. Dat betekent dat ons dorp de komende vier jaar geen oppositie heeft. De VVD leidde de coalitiebesprekingen als grootste partij naar deze opmerkelijke uitkomst. Er dient zich wel één probleem aan: alle partijen willen een wethouder leveren terwijl er maar drie plekken te verdelen zijn. De VVD heeft voorgesteld dat zij en het CDA allebei een wethouder leveren. De andere vijf partijen moeten onderling uitvechten wie de derde wethouder wordt.’
De andere vijf partijen kwamen er niet uit op 1 april omdat D66 en GroenLinks, die beide drie zetels hadden gekregen, vasthielden aan hun eigen kandidaat. De oplossing kwam uiteindelijk van CDA en VVD, die zich twintig minuten terug trokken en de kandidaat van GroenLinks steunden. Pikant detail: de kandidaat van GroenLinks is de raadsgriffier van de gemeente Leusden. Hoewel de datum, de manier van besluitvorming en de gekozen bewoordingen een 1 april-grap deden vermoeden, blijkt het toch allemaal echt gebeurd te zijn.
Vaals
Vaals was één van de plaatsen waar de PvdA wist te winnen op 3 maart. Ook de collegeonderhandelingen werden positief afgesloten, want er kwam een college met de PvdA. Helaas leidde de keuze voor de wethouder tot ruzie en stapte raadslid Thijs Jussen op als fractielid, omdat niet hij maar lijsttrekker Juliëtte Verbeek wethouder is geworden. Jussen gaat als eenmansfractie verder. Jussen stemde in de gemeenteraad ook tegen het collegeakkoord dat mede door hem was opgesteld. Jussen was in het verleden 28 jaar actief in de gemeenteraad, waarvan 16 jaar als wethouder. Op de website van de PvdA in Vaals staat op 10 april over Jussen nog steeds: ‘Hij is één van de drijvende krachten achter de PvdA-Vaals en hij zal de nieuwe fractie waar mogelijk ondersteunen.’