Gitzwart scenario voor bieb en muziekschool
Bibliotheken en muziekscholen – in veel gemeenten blijken ze een gemakkelijk gevonden prooi om op te bezuinigen. De Vereniging Openbare Bibliotheken (VOB) voorspelt op basis van de huidige cijfers de sluiting van een derde van alle vestigingen. En Kunstconnectie, die de belangen van de muziekscholen behartigt, spreekt van ‘een zwart, heel zwart scenario’. Door de bezuinigingen wordt een belangrijke infrastructuur vernietigd, vinden beide organisaties. ‘Je bouwt nooit meer op wat je nu opgebouwd hebt.’
Hoewel de gemeenten verantwoordelijk zijn, heeft de Tweede-Kamerfractie van de PvdA eind oktober schriftelijke vragen gesteld aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap over de bezuinigingen op bibliotheken en muziekscholen en daarbij ook de theaters betrokken. De fractie vreest dat sluiting betekent dat deze faciliteiten met name voor kinderen en mensen die slecht ter been zijn onbereikbaar worden.
Op één van de vele internetfora reageert M. Verweijmeren op het PvdA-initiatief: ‘Ik werk nu 23 jaar in de openbare bibliotheek en heb ik die tijd ervaren hoe hard collega’s werken om laaggeletterdheid te bestrijden, burgers mediawijs te maken en het leesplezier van veel mensen te garanderen. Ik heb de bibliotheek altijd gezien als een neutrale plaats waar iedereen kennis kan nemen van de gedachtewereld van anderen, om op die manier tot een eigen weloverwogen oordeel te kunnen komen. Ook als plek om te studeren heeft de bibliotheek z’n plaats in de maatschappij allang bewezen. Nu zien veel bibliotheken zich genoodzaakt de hun opgelegde bezuiniging te realiseren door het sluiten van zeer veel vestigingen. Zeer schadelijk voor het kennisniveau in ons land. Het is bewezen dat niet goed kunnen lezen een direct effect heeft op opleidingsniveau en zelfredzaamheid. Steeds meer mensen zijn hier doof en blind voor en het gaat me enorm aan het hart.’
Ook Margreet de Vries, directeur Stichting Lezen & Schrijven, vreest negatieve ontwikkelingen als veel bibliotheken de deuren moeten sluiten: ‘Bibliotheken vervullen een belangrijke rol in de aanpak van laaggeletterdheid. Doordat zij een laagdrempelige toegang bieden tot boeken zijn ze een spin in het web van de leesbevordering onder jonge kinderen. Maar ook in het verminderen van laaggeletterdheid onder volwassenen is hun rol niet onbelangrijk. Veel bibliotheken bieden online cursussen en oefenmateriaal aan mensen die moeite hebben met lezen en schrijven. In de lokale aanpak van laaggeletterdheid is de bibliotheek samen met de gemeente dus een onmisbare speler.’
Drastisch
In het kielzog van de bibliotheken moeten ook de muziekscholen het ontgelden. ‘Ik heb vaker bezuinigingsronden meegemaakt, maar nog nooit zo drastisch. Deze operatie is uniek in zijn soort’, zegt Jan Brands, directeur van Kunstconnectie, de branchevereniging voor kunsteducatie en kunstbeoefening. ‘De mensen vrezen voor hun baan en nog meer voor het verdwijnen van de infrastructuur. Prima geoutilleerde gebouwen worden afgestoten, wijkprojecten in het kader van de sociale cohesie worden gestopt en projecten in het onderwijs kun je met goed fatsoen niet meer doen. Muziekscholen zullen duurder worden, dat leidt tot vraaguitval waardoor uiteindelijk de basis wegvalt en de heleboel als een kaartenhuis in elkaar valt. Er ontstaat een arm klimaat.’
Bovendien betwijfelt Brands zeer dat de bezuinigingen het gewenste effect zullen hebben. ‘Het meeste geld van de instellingen wordt uitgegeven aan de salarissen van de docenten. Flink bezuinigen betekent dat je docenten moet ontslaan. Ze hebben recht op een afkoopsom en uiteindelijk zie je die docenten als werkloze weer terug in je gemeente. De ontmanteling van structuren kost dus geld en levert, in elk geval op de korte termijn, nauwelijks iets op.’
Mocht de economie flink aantrekken en mochten de gemeenten over enkele jaren weer zwemmen in het geld, dan kunnen de nu aangekondigde bezuinigingen volgens Brands niet zomaar ongedaan worden gemaakt. ‘Veel zalen, lokalen, muziekinstrumenten en ook zoiets als akoestiek ben je straks kwijt. Je bouwt nooit meer op wat je nu opgebouwd hebt.’
Niet eerlijk
Desondanks zijn er veel gemeenten die fors besparen op de bibliotheken en muziekscholen. De gemeente Mook, ‘Het Wassenaar van Limburg’, schrapt 75 procent van de subsidie op het bibliotheekwerk. Tenminste, dat wil het college. Coalitiepartij PvdA wil dat niet. Raadslid Lee Tonnaer: ‘Het is niet eerlijk en het is onevenredig. Als we kijken naar de harde sector en de zachte sector, dan vormen beide zo’n 50 procent van ons budget. Maar er wordt maar liefst 80 procent bezuinigd op de zachte sector en slechts 20 op de harde. Wij zullen met voorstellen komen die leiden tot een eerlijker verdeling over beide sectoren. Dat er bezuinigd moet worden, oké, maar dit voorstel betekent het einde van de bibliotheek. Wij willen die voorziening in stand houden. Een bibliotheek is meer dan een boek uitlenen. Het is een levendige ontmoetingsplaats.’ Een muziekschool heeft Mook (8.000 inwoners) niet, wel een bruisend fanfareleven. Ook daarop wordt flink gekort, tegen de zin van de PvdA. ‘Deze aanslagen leiden tot contributieverhogingen, waardoor er minder leden komen en het voortbestaan uiteindelijk wordt bedreigd. Zo haal je de ziel uit zo’n kleine gemeenschap.’
Samenwerking
De gemeente Amersfoort heeft de gesubsidieerde instellingen gevraagd naar de gevolgen van een bezuiniging van 25 procent. Fractievoorzitter Rob van Muilekom van oppositiepartij PvdA: ‘We hebben nog geen afgeronde plaatjes, maar nu al vinden wij dat er veel te hard bezuinigd wordt in de cultuursector. Dat geldt dus ook voor de bibliotheken en de muziekscholen, die bij ons onder Scholen in de Kunst vallen. Als dit doorgaat, zullen er zeker bibliotheken moeten sluiten. Nou vind ik wel dat veel instellingen nogal autonoom opereren. Ik zou hen willen oproepen meer samen te doen. Bijvoorbeeld op het gebied van accommodatiebeleid, promotie en bedrijfsvoering. Ook vind ik dat de instellingen over de gemeentegrenzen heen moeten kijken. Samenwerking met instellingen in buurgemeenten kan kostenbesparend zijn.’
Van Muilekom meent ook dat de bezuinigingsoperatie van het college veel te omvangrijk is. ‘Er is becijferd dat er 20 miljoen moet worden bezuinigd. Daarbij wordt dan ook nog gespaard. Maar het college heeft zich nu als opdracht gegeven tot een besparing van 25 miljoen te komen. Volgens mijn berekeningen is een bezuiniging van zo’n 13 miljoen voldoende om tot een sluitende begroting te komen. Bovendien: de VNG verwacht de komende drie, vier jaar een economische groei waarvan de gemeenten mee profiteren ter grootte van de bezuinigingen die nu worden doorgevoerd. Nou lijkt me dit wel heel optimistisch, maar het rechtvaardigt wel de vraag of er nu inderdaad zo fors moet worden ingegrepen. In de cultuursector wordt veel kapot gemaakt door de bezuinigingen. Juist in die sector zijn veel vrijwilligers actief. Ik zie het niet zomaar allemaal weer georganiseerd worden als we over enkele jaren weer ruim in het geld zitten.’
Allochtonen
Volgens opgave van de VOB zijn er ook gemeenten die niet bezuinigen op bibliotheken of muziekscholen. Spijkenisse, bijvoorbeeld. Hoewel? ‘Het klopt dat we in 2011 niet bezuinigen, maar daarna wel’, zegt fractievoorzitter Sylvia Broekmeulen van oppositiepartij PvdA. ‘De landelijke bezuinigingen op de gemeenten moeten nog in onze begroting worden verwerkt. Volgens mijn informatie wil het college vanaf 2012 ook bezuinigen op voorzieningen als bibliotheken en het Centrum voor de Kunst waaronder de muziekscholen vallen.’
Ook Almere zou volgens de VOB de bibliotheken en muziekscholen ontzien. ‘Dat klopt, in ieder geval in het komende jaar’, meldt Adriana Begeer, raadslid voor coalitiepartij PvdA. ‘Wij vinden het heel belangrijk dat deze voorziening behouden blijft. Er gaat dus niets veranderen bij de bestaande bibliotheken. We hebben net een prachtige, nieuwe bibliotheek in Almere waar veel inwoners gebruik van maken. De bouw van een nieuwe bibliotheek in Almere-Poort hebben we wel voorlopig geschrapt.’ Volgens Begeer levert de bibliotheek goed werk: ‘Alle inwoners worden goed gefaciliteerd, ook de grote groep allochtonen. Er zijn veel mogelijkheden en ik zie veel buitenlandse mensen in de bieb rondlopen. ’t Is een goede voorziening die breed toegankelijk is.’ En hoe zit het met de muziekschool? ‘We houden zoveel mogelijk vast aan bestaand beleid. Dus geen bezuinigingen in 2011. En we gaan alles op alles zetten om ook de komende jaren de gevolgen van de bezuinigingen voor het muziekonderwijs zo klein mogelijk te houden.’
Extra geld
‘Behoedzaam beleid’ is volgens PvdA-wethouder Paul Schings (hij heeft onder meer financiën en cultuur in portefeuille) van Alphen aan den Rijn de reden dat deze gemeente basisvoorzieningen als bibliotheek, muziekschool en ook het theater niet alleen in stand kan houden, maar ook niet hoeft te korten. ‘We zijn vanaf 2008 voorzichtig geweest met nieuwe, structurele uitgaven. De hogere rijksuitkeringen hebben we ook als incidenteel en dus niet als structureel in de begroting opgenomen. We kunnen nu zelfs extra geld uittrekken voor de bibliotheek. We waren al bezig met een centralisatie van het bibliotheekwerk. In 2014 komen de beide huidige leeszalen op één nieuwe locatie. Dat levert 120.000 euro op. Bovendien lag er een opdracht van de raad tot certificatie van de bibliotheek. Door nog eens 120 duizend beschikbaar te stellen kan die certificatie worden bereikt. De muziekschool hebben we ook op nul gezet, dus geen cent erbij en geen cent eraf. Daardoor kunnen alle taken uitgevoerd blijven worden. Ook het theater is geen punt van discussie geweest. Dat krijgt al te maken met een btw-verhoging, een besluit van het nieuwe kabinet, op de kaartjes. Maar bovendien bestaat ons theater pas vijf jaar. Het heeft zich de markt moeten invechten en is nu mooi op stoom gekomen. Daar kunnen we niets op bezuinigen, anders volgt sluiting en dat zou een enorme kapitaalsvernietiging zijn.’
Dat de basisvoorzieningen worden ontzien, betekent volgens Schings niet dat ze maar hun gang kunnen gaan. ‘Als voorwaarde voor het accepteren van de portefeuille cultuur heb ik gezegd: ik ga geen locaties sluiten. Tenzij ze er natuurlijk een puinhoop van maken. De gesubsidieerde instellingen weten dat als ze met mij te maken krijgen, ze hun huiswerk goed moeten hebben gedaan. Want anders maken ze geen schijn van kans.’