Deze website gebruikt cookies

Voor een volledige werking van de website worden cookies op uw computer gezet.
Daarnaast worden cookies geplaatst voor het bijhouden van bezoekersgedrag binnen Google Analytics, de werking van social media knoppen en reactiemogelijkheiden op blogberichten.
Wil je meer informatie over hoe www.lokaalbestuur.nl om gaat met uw privacy en welke cookies worden opgeslagen, lees dan ons cookiebeleid.

Inloggen mijn CLB

Veranderingen in de aanbestedingswet: niet sexy, wel belangrijk

Jan Erik Keman

Haast geruisloos en bovendien na het verstrijken van de Europese deadline van 18 april paste minister Henk Kamp (VVD) op 1 juli de aanbestedingswet aan. Niet omdat de wet zo slecht was, maar omdat de Europese richtlijnen veranderden.

‘Gelukkig is het nog wel gelukt, ja,’ zegt de Zaanse politica Songül Mutluer. Volgens Mutluer, die haar politieke werk combineert met een functie als jurist en bezig is met een promotieonderzoek naar aanbesteden, waren de rapen anders gaar geweest. ‘Je krijgt een boete van de Europese Commissie en bovendien ontstaat er een leemte. Een soort juridische twilight zone. Er was onzekerheid tussen de periode 18 april en 1 juli. Niemand wist of de oude of nieuwe regels met betrekking tot aanbesteden in het sociaal domein geldig waren.’ Kamp koos er voor om de aanpassingen met terugwerkende kracht, dus vanaf 18 april in te voeren. ‘Vanuit juridisch oogpunt een noodgreep, maar de wet is nu per 1 juli wel een feit.’

Hogere drempel

‘In de oude wet was het drempelbedrag waarboven je diensten in het sociale domein moest aanbesteden twee ton. Nu is dat € 750.000. Ook onder dat bedrag mag je vrijwel nooit één op één gunnen. Heel veel gemeenten willen dat wel en vergeten daarbij dat bepaalde aanbestedingsregels, zoals het gelijkheidsbeginsel en de motiveringsplicht, ook onder de drempel gelden. In de praktijk zal je dus altijd meerdere partijen de gelegenheid moeten bieden om mee te dingen.’

Daarboven moet je aanbesteden, ook in het sociale domein. Met een verlicht regime dat dan weer wel. ‘Voor sociale diensten zoals de gezondheidszorg heeft Europa in het verleden een uitzondering gemaakt. De gedachte daarachter was, dat deze diensten geen bijdrage leverden aan de eenwording van de interne markt.’ Bij het aanbesteden volgens een verlicht regime staat het de gemeente vrij om een procedure te kiezen, zolang maar rekening wordt gehouden met de beginselen van het aanbesteden. ‘Je moet dus alle partijen gelijk behandelen; transparant en objectief aanbesteden; en de eisen die je stelt moeten proportioneel zijn.’

Sociaal aanbesteden kan: sterker, sinds 1 juli hebben gemeenten meer mogelijkheden

‘Wat nieuw is, is dat gemeenten nu boven de drempel een aankondiging of vooraankondiging op TenderNed moeten plaatsen. Aankondigingen worden vergezeld van een bestek. Dat wil zeggen, hier en hier moet de aanbesteding aan voldoen.’ Bij zowel de aankondiging als vooraankondiging kunnen meerdere partijen zich melden. Een vooraankondiging kan voordelen bieden. ‘Met het publiceren van een vooraankondiging geeft een gemeente aan welke opdrachten zij voornemens is te gaan plaatsen in het komende jaar. Partijen die geïnteresseerd zijn kunnen zich dan binnen een bepaalde termijn bijvoorbeeld via een telefoontje melden. Als gemeente kan je dan de partijen die jij interessant vindt uitnodigen om mee te dingen.’

Toch stelt het met name kleine gemeenten voor een lastig dilemma: ‘Op één aanbesteding honderd geïnteresseerden, hoe ga je dat als gemeente doen? Je gaat voorselecteren, want je wilt niet met honderd partijen tegelijk praten. Wat precies de gevolgen zullen zijn, valt in dit vroege stadium moeilijk te overzien, maar dat er hierdoor meer administratieve rompslomp komt, acht ik zeer reëel.’

Bestuurlijk aanbesteden

Veel gemeenten kiezen ervoor om in het sociale domein bestuurlijk aan te besteden. Op die manier hopen ze meer invloed op het proces te houden. ‘Begrijpelijk en meestal gaat het goed.’ Nu verschilt bestuurlijk aanbesteden wel van de reguliere manier van aanbesteden, zegt Mutluer. ‘Het is in mijn beleving een contracteringsvorm, waarbij je wel rekening houdt met de gedragsnormen van aanbesteden, maar je in dialoog treedt met de partijen.’ 

Gemeenten worden niet direct koud of warm van de veranderde wet 

Het gelijkheidsbeginsel is daarbij belangrijk, ook met de nieuwe wetgeving. Iedere partij moet eerlijk kunnen meedingen. In Amsterdam leek juist dat mis te gaan. In de aanbestedingsprocedure voor ambulante ondersteuning voor 2017 maakte de gemeente onderscheid tussen nieuwe en bestaande aanbieders. Een nieuwe aanbieder voelde zich hierdoor benadeeld en dreigde met een kort geding. Daarop besloot Amsterdam om de aanbestedingsprocedure te stoppen, en een nieuwe te beginnen.

Paniek bij andere gemeenten is er vooralsnog niet. Het gelijkheidsbeginsel gold al onder de oude wetgeving en met het verlichte regime is bestuurlijk aanbesteden nog steeds mogelijk. ‘Eerlijk gezegd ben ik nauwelijks bezig met die veranderingen,’ zegt Theo Maas die als wethouder in het Brabantse Someren de inkoop van de Wmo voor zijn rekening neemt. ‘Mijn ambtenaren hebben me verzekerd dat bestuurlijk aanbesteden mogelijk blijft. In puur aanbesteden volgens de Europese richtlijnen heb ik altijd al een hard hoofd gehad. In 2014 waren we door tijdsnood gedwongen om de aanbesteding van de jeugdzorg op die manier te doen. Van het moment dat je een aankondiging doet tot het moment van daadwerkelijk aanbesteden moet het van Europa stil zijn. De markt zijn werk laten doen heet dat dan in beleidstaal.’

‘Ik vond dat heel onbevredigend, omdat er op het sociaal-maatschappelijke terrein helemaal geen markt is. Het gaat immers niet om eenvoudige “koude” producten als straatstenen of lantaarnpalen. Bij bijvoorbeeld de Wmo draait het dus niet puur om de centen of efficiency, maar of mensen goed geholpen worden. Als je dat aan de markt overlaat en alleen van te voren in een bestek, dat vooral op de prijs is gericht, aangeeft waar een marktpartij aan moet voldoen, houd je de regie niet meer in handen.’ 

Beter is het om met verschillende partijen, waaronder een vertegenwoordiging van de Wmo-raden, aan tafel te gaan zitten. ‘De uitdaging ligt er dus in om tot een inhoudelijke transformatie te komen, waarin we een betere kwaliteit van zorg en ondersteuning regelen tegen aanvaardbare en verklaarbare tarieven. Die in novatie realiseer je niet vanuit de bestuurlijke ivoren toren, maar in overleg samen met aanbieders.’

‘Hier in de Peel gaat dat eigenlijk tot ieders tevredenheid,’ zegt Maas. ‘Ook de ondernemers geven ons te kennen dat ze het niet anders willen. Het blijft zakelijk. Uiteraard zijn nieuwe aanbieders, zolang ze zich aan de voorwaarden van onze basisovereenkomst houden, welkom. Hiermee krijgen onze inwoners maximale keuzevrijheid. Niet wij, maar zij bepalen uiteindelijk van wie zij hun zorg of ondersteuning het liefste willen hebben.’

Meer mogelijkheden

Uit een tussentijdse evaluatie van de oude aanbestedingswet bleek desondanks dat veel mkbpartijen het lastig vonden om een voet tussen de deur te krijgen. Aanbestedingen waren te groot doordat opdrachten in combinatiepakketten werden aanbesteed en er teveel naar de prijs alleen werd gekeken. ‘Prijs-kwaliteit was van ondergeschikt belang. Innovatie werd nauwelijks toegepast en beloond,’ aldus Mutluer.

Bij het aanbesteden van lantaarnpalen kan je puur naar de prijs kijken, bij de Wmo ligt dat echt anders

‘Voor die problemen is nu meer oog. Er zijn nieuwe procedures toegevoegd waarmee je meer in dialoog kan treden met partijen en onder voorwaarden kunt onderhandelen, en de ruimte voor innovatie is significant toegenomen.’ Door de verplichte percelenindeling te handhaven en uit te breiden nemen de kansen van het mkb toe. Stel, jouw gemeente heeft een opdracht huishoudelijke hulp met drie percelen, dan heb je de mogelijkheid om te zeggen: partijen mogen zich maar op één perceel inschrijven of ze kunnen zich wel voor alle percelen melden, maar krijgen uiteindelijk maar één perceel. Op die manier kunnen meerdere partijen dus meedoen.’

Ook op andere vlakken is rekening gehouden met veranderingen in de politiek en samenleving. ‘Gemeenten kunnen nu opdrachten exclusief voorbehouden aan partijen waarvan 30% van het personeel uit kansarmen bestaat. Naast SW-bedrijven kan je nu ook reguliere ondernemers vragen om beschut werk te leveren. In het kader van de inclusieve samenleving en de doelstellingen van de Participatiewet is die procedure zeer bruikbaar voor gemeenten.’
Daarnaast zijn er meer mogelijkheden voor buurtinitiatieven. ‘Als buurtbewoners de zorgverlening in hun wijk willen oppakken, mag de gemeente de opdracht aan hen voorbehouden.’ Om andere partijen niet permanent buiten te sluiten, zijn wel twee beperkingen opgenomen: een initiatief mag geen winst maken en nadat de aanbesteding is afgelopen, mag een buurtinitiatief drie jaar niet meedingen.

‘Zoals ik het kan overzien, zijn de aanpassingen een verbetering,’ zegt Mutluer. ‘Afgezien van de mogelijke toename van administratieve lasten en het feit dat veranderingen altijd overgangsproblemen met zich mee brengen, zie ik eigenlijk vooral meer mogelijkheden tot sociaal aanbesteden. Ik zou zeggen: “Gemeenten, grijp je kans.”’

Wat tips voor sociaal verantwoord aanbesteden


• Laat kwaliteit leidend zijn in plaats van alleen de prijs

• Hanteer de code verantwoord marktgedrag

• Leg in het bestek vast dat werknemers via een cao goed betaald krijgen en niet via schijnconstructies uitgebuit kunnen worden. Kies aanbieders die een goed werkgever zijn. Maar bijvoorbeeld ook afspraken over personeel dat zonder verlies aan inkomen wordt overgenomen

• Maak het mogelijk om in de nieuwe procedures ook innovatieve partijen, bedrijven met veel arbeidsgehandicapten en buurtinitiatieven opdrachten te gunnen. Bestuurlijk aanbesteden mag, mits basisprincipes, zoals het gelijkheidsbeginsel, de motiveringsplicht en de proportionaliteit gewaarborgd zijn

• Neem op dat klanttevredenheid en medewerkerstevredenheid belangrijk zijn

• Neem eisen op in het kader van beloning van de top. Pas de Wet normering topinkomens toe en stel eisen met betrekking tot Good Governance

 

Afbeelding: Peter Hilz | Hollandse Hoogte

Uit publicatie Lokaal Bestuur, Jaargang 40 nr. 3 November 2016
Reageer

Gerelateerde artikelen:

Kirsten Verdel

Zelfstandige alphahulp grote verliezer

Lees artikel

Jan Chris de Boer

Sta op tegen TTIP!

Lees artikel

Jacqueline Kalk

Goed nieuws is geen nieuws

Lees artikel