Deze website gebruikt cookies

Voor een volledige werking van de website worden cookies op uw computer gezet.
Daarnaast worden cookies geplaatst voor het bijhouden van bezoekersgedrag binnen Google Analytics, de werking van social media knoppen en reactiemogelijkheiden op blogberichten.
Wil je meer informatie over hoe www.lokaalbestuur.nl om gaat met uw privacy en welke cookies worden opgeslagen, lees dan ons cookiebeleid.

Inloggen mijn CLB

Dertien tips voor de coalitieonderhandelingen

Gert-Jan Leerink, Alard Beck, Paul Depla

nbb foto 53120 3189x2126Op 19 maart zijn rond middernacht de kaarten geschud. Dan is in vrijwel iedere gemeente in Nederland de samenstelling van de gemeenteraad bekend. De volgende dag neemt de grootste fractie in de gemeenteraad het initiatief om te komen tot een werkbaar programma en een college dat zich gesteund weet door een solide meerderheid van de raad. Hoe zorg je ervoor dat die onderhandelingen voor de PvdA een succes worden?

‘First things first’, is een veel gehoorde opmerking, ‘eerst verkiezingen, dan onderhandelen’. Dat klinkt logisch. In verkiezingstijd telt maar één ding: kiezers overtuigen. Anders valt er straks niets te onderhandelen. Toch zijn partijen die zich bijtijds  en goed voorbereiden op coalitieonderhandelingen  altijd in het voordeel. Het helpt als je weet wat je zelf wilt, wat andere partijen willen en als je weet welke cruciale afspraken moeten worden gemaakt, zeker nu er bij het organiseren van de nieuwe gemeentelijke taken op het gebied van (jeugd-) zorg en werk zoveel op het spel staat. Hoe bereid je je zo goed mogelijk voor op succesvolle onderhandelingen? Het antwoord ligt naar ons idee besloten in de volgende dertien tips.

Begin op tijd
1. Onder lokale politici is de vraag ‘wie doet het na de verkiezingen met wie’ een populair  gezelschapsspel. Zonder je al te veel in dit spel te verliezen, is het wel wijs in de aanloop naar de verkiezingen vast je eigen mind op te maken en informeel af te tasten welke ideeën er bij andere partijen leven met betrekking tot de collegevorming. De contouren van menig nieuw college krijgen al ruim voor de verkiezingen vorm. Steek daarom je voelhorens uit, hou de vinger aan de pols.

2. Werk aan goede persoonlijke verhoudingen
Bij het vormen van coalities spelen krachtsverhoudingen een belangrijke rol. Maar lokale politiek is bovenal ook mensenwerk. Als mensen niet goed met elkaar overweg kunnen, ligt het zoeken van samenwerking niet voor de hand. Stel je zelf daarom de vraag of de persoonlijke verhoudingen met de verschillende sleutelrolspelers van andere partijen op orde zijn. Houd ook tijdens de campagne de persoonlijke verhoudingen in het oog. De wethouder van een  partij die je straks mogelijk nodig hebt om een nieuwe coalitie te vormen, in de krant wegzetten als ‘leugenaar’ blijkt, als het op onderhandelen aankomt, doorgaans  niet erg productief.  

3. Weet wat je wilt
Formuleer de inhoudelijke kern van je programma in enkele heldere punten. Belangrijk voordeel: je zorgt er op deze manier voor dat de partij binnen en buiten het stadhuis een heldere agenda en een helder profiel heeft. Zoek daarbij naar het evenwicht tussen het verwijt dat de PvdA weer terug is in de tijd van de ononderhandelbare strijdpunten, wat kan leiden tot een beeld van arrogantie, en het verwijt dat de PvdA alles slikt om maar mee te kunnen besturen, wat kan leiden tot het beeld van de eeuwige bestuurderspartij die macht belangrijker vindt dan inhoud.

4. Weet wat andere partijen willen
Ken de kern van hun programma. Analyseer die zorgvuldig. Weet wat voor hen van belang is, weet hoe je daar tegen over staat en bedenk welke compromissen mogelijk zijn. Op deze manier heb je het inhoudelijke speelveld van de onderhandelingen al min of meer in kaart gebracht.

5. Maak kerndossiers
In onderhandelingen spelen vaak zeer uiteenlopende zaken een rol. Zorg daarom dat er van tevoren goede dossiers worden gemaakt, waarbij ook de financiële gevolgen zichtbaar zijn. Door eigen dossiers te hebben, word je niet overgeleverd aan de ambtelijke organisatie, die - het is nooit helemaal uit te sluiten - soms een eigen agenda heeft. Inventariseer daarbij ook lokale voetangels en klemmen. Onderhandelingen lopen zelden stuk op grote, ingewikkelde beleidsdossiers, hoe ingrijpend deze ook kunnen zijn, maar bijna altijd op herkenbare lokale onderwerpen. Een zwembad dat al dan niet dicht moet, wel of geen autoverbod in de binnenstad, et cetera. Wees hier op voorbereid en denk na over voor jullie acceptabele alternatieven. Maak een apart dossier over dat wat je wilt regelen met betrekking tot de nieuwe taken die op de gemeente afkomen op het gebied van (jeugd)zorg en werk. Deze nieuwe taken raken het hart waar we als PvdA voor staan: een goede en eerlijke invulling van het sociaal domein. 

6. Maak een reële inschatting van je eigen positie
Is er ook een coalitie zonder de PvdA mogelijk, en hoe wordt er door andere partijen over de PvdA gedacht?  In het zoeken naar een juiste balans tussen ononderhandelbare punten en zwakke knieën spelen deze vragen een belangrijke rol. Want de mate waarin je scherp kunt onderhandelen wordt voor een groot deel bepaald door de kansen van een alternatieve coalitie en de vraag of andere partijen je er al dan niet graag bij willen hebben. In sommige gemeenten waar de PvdA de laatste decennia de boventoon heeft gevoerd, is het sentiment om het de volgende periode als het maar half kan zónder de PvdA te doen, overduidelijk aanwezig. Daar tegenover staan gemeenten waar de PvdA slechts één zetel heeft  maar waar men de PvdA  toch graag in het college ziet terugkeren, bijvoorbeeld omdat de vakkennis en de bestuurskracht van de zittende wethouder enorm wordt gewaardeerd.  

7. Kies voor een zo open mogelijke procedure
Maandenlang hebben politici een appel op burgers gedaan om zich actief met de verkiezingen te bemoeien, maar de dag na de verkiezingen gaan in veel gemeenten de deuren dicht: Sorry, we hebben de komende weken even geen tijd voor u, we zijn achter gesloten deuren keihard voor u aan het werk. Dat kan ook anders. Als je als grootste partij uit de bus gekomen bent heb je grote invloed op de route die gekozen wordt bij de vorming van een nieuwe coalitie en het opstellen van een coalitieakkoord. En ook als je niet de grootste partij bent, kun je je sterk maken voor een zo open mogelijk proces. Zo werkte de gemeenteraad in Maastricht een deel van het coalitieprogramma in raadscommissies uit, waarmee de hele raad bij het nieuwe programma betrokken werd en legde de informateur in Doetinchem het onderhandelingsresultaat niet alleen voor aan de gemeenteraad, maar ook aan een voor deze gelegenheid samengestelde  gemeenschapsraad met vertegenwoordigers van wijken en maatschappelijke instellingen.

8. Denk goed na over je onderhandelaar(s)
Deze vraag moet voor de verkiezingen zijn beantwoord. Het lijkt zo vanzelfsprekend dat de lijsttrekker onderhandelt. Maar is dat wel het geval? Want heeft hij tijdens de campagne niet juist het bloed vaak onder de nagels van andere partijen vandaan gehaald en willen de andere partijen dus wraak? Ligt zijn kracht wel bij onderhandelen, kan hij niet beter worden ingezet als formateur en laat je het echte onderhandelen over aan de fractievoorzitter? Gaan potentiële wethouderskandidaten onderhandelen over hun mogelijk eigen toekomstige baan en portefeuille? Moet de afdelingsvoorzitter mee naar de onderhandelingstafel of is het logischer de financieel specialist aan te laten sluiten? Allemaal vragen die eigenlijk al voor de verkiezingen moeten worden beantwoord.

9. Betrek de fractie bij de onderhandelingen
Na de verkiezingen wil de nieuwe fractie er vaak vol tegen aan. Dat is goed. Maar de praktijk leert dat zeker de nieuwkomers in de fractie bij de onderhandelingen vaak nog geen centrale rol kunnen spelen. Aan de andere kant gebeurt er in het leven van de onderhandelaars in korte tijd soms zo veel dat er voor je het weet twee verschillende snelheden ontstaan. Dat kan tot irritatie en frustratie leiden waar je  nog heel lang last van hebt. Realiseer je dat. En maak dus goede afspraken over de vraag hoe de fractie bij de onderhandelingen wordt betrokken. 

10. Zorg voor goede communicatie
Aan de onderhandelingstafel gaat het vaak goed. Maar na een intensieve sessie onderhandelen moeten de eigen fractie, de andere fracties en de pers worden geïnformeerd. En zeker de pers is meer geïnteresseerd in verschillen dan in overeenkomsten. Als je niet goed uitkijkt, slaagt de pers er in verschillen uit te vergroten. Maak goede afspraken over het communicatietraject. Wie informeert wie en wat wordt er gezegd.

11. Zorg voor resultaat met louter winnaars
Weet dat de onderhandelende partijen ook met een goed verhaal naar buiten moeten kunnen komen. Weet dus ook de winst voor hen te formuleren. En laat ze daarvan ook in de media de vruchten plukken. Als dat niet gebeurt, heb je er vier jaar last van. Het gaat hierbij om een dunne lijn tussen zelfverzekerd en arrogant. Een grote of onverwachte winst is daarbij soms de grootste bedreiging. Overwinningen mogen worden gevierd, maar de lijsttrekker moet wel zijn hoofd erbij houden, want er wordt scherp op hem gelet en al zijn woorden worden gewogen. Een bescheiden, ingehouden optreden, een zekere soepelheid, ook een ander wat gunnen en niet het onderste uit de kan willen, levert doorgaans het meeste politieke rendement op.

12. Houd er rekening mee dat je ook in de oppositie kunt belanden
Hoe graag we ook tot een nieuwe coalitie willen toetreden - wat is er mooier dan zelf aan de knoppen zitten? -,  er bestaat een reële kans dat dit ondanks alle inspanningen toch  niet lukt.  Op dit moment neemt de PvdA in de helft van alle gemeenten deel aan het college van B&W. In de andere helft dus niet. Sla op het moment dat de PvdA buiten de onderhandelingen valt, de deur niet zo hard dicht dat deze niet meer open kan. Wellicht verandert de situatie nog gedurende het proces, maar ook als dit niet zo is heb je als toekomstig oppositiepartij belang bij goede verhoudingen.  Anders sta je niet alleen tijdens het formeren van een nieuw college buitenspel, maar misschien wel vier jaar.

13. Voorkom tunnelvisie
Laat buitenstaanders meekijken. Vraag je te veel? Ben je juist te soepel? Wat is de beeldvorming? Gaat het tijdens de onderhandelingen alleen nog over cijfers en afkortingen of gaat het ook nog over mensen? Mensen die heel dicht op de onderhandelingen zitten, kunnen deze vragen vaak niet goed beantwoorden. Daarom is het goed om betrokken buitenstaanders te benaderen voor commentaar. Zorg ervoor dat dit mensen zijn die open en eerlijk tegen je kunnen en willen zijn. En laat dat nooit de oude wethouder of  burgemeester zijn. Zij zijn vaak te veel bezig met oude beelden en vooroordelen. In plaats van onderhandelingen te winnen laten zij je vaak de vorige oorlog voeren.

Dit artikel is een door Gert-Jan Leerink bewerkte en aangevulde versie van een door Alard Beck en Paul Depla geschreven artikel, dat in 2010 in Lokaal Bestuur verscheen. Voor meer tips en achtergrondinformatie, zie de reader ‘Slim onderhandelen’. Die vind je door in te loggen op het CLB-ledenplatform van onze website www.lokaal bestuur.nl.  

Uit publicatie Lokaal Bestuur, Jaargang 38 nr. 3 Maart 2014
Reageer

Verder in deze uitgave van Lokaal Bestuur
Jaargang 38 nummer 3 maart 2014:

Lees deze artikelen in Lokaal Bestuur:

download pdf word nu abonnee