Deze website gebruikt cookies

Voor een volledige werking van de website worden cookies op uw computer gezet.
Daarnaast worden cookies geplaatst voor het bijhouden van bezoekersgedrag binnen Google Analytics, de werking van social media knoppen en reactiemogelijkheiden op blogberichten.
Wil je meer informatie over hoe www.lokaalbestuur.nl om gaat met uw privacy en welke cookies worden opgeslagen, lees dan ons cookiebeleid.

Inloggen mijn CLB

De smalle marges van de gemeentelijke en provinciale duurzaamheidspolitiek

Erwin Buter

Sinds de Klimaattop in Parijs is duurzaamheid ook onder lokale bestuurders een hot issue. Gemeenten en provincies willen best hun steentje bijdragen in de strijd tegen klimaatsverandering. Vaak lopen ze met hun ambities echter tegen regels en besluiten van het Rijk aan. En wanneer regels bij bijvoorbeeld de aanleg van windmolen geen probleem zijn, liggen bewoners (en wethouders) vanwege horizonvervuiling dwars.

In Den Haag verrijzen de oplaadpalen voor elektrische auto’s als paddenstoelen uit de grond. De gemeente maakt haast  met de aanleg van het netwerk, waar Tesla’s en andere modellen zich aan kunnen voeden. ‘Het gaat zo goed, dat de VVD al klaagt dat er teveel gewone parkeerplekken verdwijnen voor oplaadpalen’, meldt raadslid Lobke Zandstra met een lach.

Al in de vorige raadsperiode besloot de stad in 2040 CO2-neutraal te willen zijn. Na de Klimaattop in Parijs kan het tempo volgens Zandstra nog wel een tandje hoger. Na een gezamenlijke motie van haar fractie en die van GroenLinks heeft vrijwel de voltallige gemeenteraad dit jaar besloten  voortaan duurzaamheid mee te wegen in de begroting. Alleen de PVV en Groep de Mos stemden tegen. Zandstra ziet in dit besluit ‘momentum’ als het gaat om meer aandacht voor klimaat en milieu. 

Die aandacht komt geen moment te laat. Volgens de Stichting Duurzame Samenleving mag geen enkele Nederlandse gemeente zich duurzaam noemen. Begin november publiceerde de stichting haar jaarlijkse Gemeentelijke Duurzaamheidsindex. In deze score wordt nadrukkelijk verder gekeken dan alleen naar maatregelen op gebied van milieu en klimaat, maar ook naar arbeid, werkloosheid of zorg. Opvallend is dat kleinere gemeenten het over het algemeen beter doen dan de grotere, zoals Den Haag.

Landbouw grootvervuiler

Ook op provinciaal niveau valt nog een wereld te winnen. Anna-Lena Hedin-Penninx heeft als Statenlid landbouw in haar portefeuille. In de strijd tegen klimaatverandering is de landbouw een onmisbare schakel: de boeren zijn voor maar liefst een kwart van de uitstoot van broeikasgassen in Nederland verantwoordelijk.

De op een boerderij opgegroeide Hedin is fel pleitbezorger van grondgebonden en biologische landbouw. Beter voor de dieren en het milieu. Zover is het in Gelderland op veel plekken echter nog lang niet, al zijn er verbeteringen. Waar in de Gelderse Vallei rond Barneveld vroeger de kippen in legbatterijen lagen weg te kwijnen, scharrelen ze nu en masse op het land.

Dat is weliswaar goed voor het welzijn van deze dieren, maar heeft een ongewild neveneffect voor omwonenden: de uitstoot van fijnstof nam door al die vrijlopende kippen enorm toe. Hoofdbrekens voor de provincie, die van de regio onder de noemer Foodvalley juist een speerpunt heeft gemaakt. Moet dat weer overboord? Hedin: ‘Het gaat ons om dierenwelzijn  én om volksgezondheid. Daar zal je de bedrijfsvoering op moeten  aanpassen of de betreffende bedrijven moeten verder weg komen te liggen van dorpen en steden. Dat laatste is geen makkelijke opgave, want je zit met bestaande normen en rechten.’

Uiteindelijk wil Hedin daarom naar een andere, duurzamere vorm van boeren. Die moet meer gericht zijn op de regio, en minder afhankelijk worden van de export, die voor kippen en eieren nu nog 80% van de omzet bedraagt. De provincie Gelderland lanceerde dit jaar een subsidieregeling voor innovaties in de voedselproductie op lokaal niveau. ‘Misschien moeten we allemaal wat minder vlees gaan eten en wat meer voor kwaliteit gaan betalen.  Dan heb je per saldo minder beesten en dus minder uitstoot.’

Gehate windmolens

Terwijl er bij fijnstof dus nog veel stappen gezet moeten worden, gaat het op gebied van duurzame energie steeds beter, zegt Hedin. Dit jaar presenteerde de provincie de uitwerking van het Gelders Energieakkoord. Inmiddels hebben 146 partijen afgesproken te werken aan de energietransitie, ofwel de omschakeling van fossiele naar hernieuwbare energie. 

Niet iedereen is even blij met alle plannen. ‘Kijk naar een dorp als Netterden vlakbij de grens met Duitsland. Dit dorp wordt straks volledig omsingeld door windmolens aan zowel de Duitse als Nederlandse zijde’, zegt Hedin. ‘Dan begrijp je de weerstand van bewoners wel.’ De Raad van State heeft inmiddels een streep gezet door een van de plannen en de gemeente teruggefloten. Belangrijk is het daarom om draagvlak te creëren, zegt ze: ‘Laat de bewoners bijvoorbeeld meedoen in een coöperatie. Ze willen er iets voor terug zien.’ Daarnaast is meer discussie over waar de windmolens moeten komen noodzakelijk, vindt Hedin. ‘Ik zou graag willen, dat je aan een kerktoren ziet, waar een dorp is, en aan de windmolens, waar de industrie zit. Nu kiezen we voor toevallig beschikbare stukjes land.’ 

Misschien moeten we allemaal wat minder vlees gaan eten. Dan heb je per saldo minder beesten en dus minder uitstoot

Over de storm, die windmolens soms zelf veroorzaken, kan de gemeente Noordwijk meepraten. Minister Henk Kamp (VVD) van Economische Zaken bepaalde dat pal voor de kust in Zuid-Holland een groot windmolenpark moet verrijzen. Dat was tegen het zere been van een aantal kustgemeenten, die samen  verzetslobby op touw zetten. Ook Noordwijk betaalde voor €20.000 mee aan deze lobby. Dat klinkt tegenstrijdig voor een gemeente, die zegt zo snel mogelijk duurzaam te willen worden. Maar ook hier geldt, dat je afwegingen moet maken, zegt wethouder Marie José Fles die namens PvdA/GroenLinks in het college zit en duurzaamheid in haar portefeuille heeft.

‘We hebben de hoge ambitienom als gemeente in 2030 energieneutraal te zijn. Daar past ook de opwekking van energie door windmolens op zee bij. Maar tegelijkertijd willen we ook economische groei, en zijn hiervoor mede afhankelijk van het toerisme. Dan is de bouw van honderden windturbines van ruim 200 meter hoog, zichtbaar vanaf de kust, een enorme verstoring van het vrije uitzicht voor onze strandgasten.’

De kustgemeenten zijn met een alternatief gekomen: IJmuiden Ver. Hierin bepleiten ze de bouw van windturbines voor IJmuiden, maar dan verder op zee. Volgens de gemeenten is dat niet alleen beter voor het uitzicht, maar laten rapporten van onder meer onderzoeksinstituut Energieonderzoek Centrum Nederland zien, dat dit park ook bedrijfsmatig een beter oplossing is.

En niet onbelangrijk: hiervoor is wel draagvlak onder bewoners en bestuur. ‘Zo bevorder je de steun voor duurzaamheid in je gemeente, en neem je weerstand weg,’ aldus Fles. ‘Duitsland is al veel verder met hernieuwbare energie dan wij. Daar is geen enkele windmolen zichtbaar voor de kust. Helaas houdt Kamp star vast aan zijn eerste plan.’

Noordwijk wil in 2030 energieneutraal zijn, tegelijkertijd is het afhankelijk van het toerisme: een windmolenpark vlak voor de kust past daar niet bij

De Tweede Kamer heeft inmiddels ingestemd met de plannen van EZ. De lobby richt zich nu op de Eerste Kamer, zegt Fles. Het verzet van het college van Noordwijk tegen Kamp wordt gesteund door vrijwel de hele raad. Hoe gaat ze daarmee om als vertegenwoordiger, die het toch ook van haar duurzame gezicht moet hebben? ‘Als wethouder voer je uit wat de meerderheid van de raad vindt. Zelfs binnen mijn partij GroenLinks wordt er verschillend over de windmolens gedacht. Als gemeente hebben we duurzaamheid echt omarmd. Ik werk nu hard aan het vertalen hiervan in concrete maatregelen. In januari verschijnen de eerste laadpalen in onze gemeente. En de woningstichting wil dat in 2020 al haar huizen een energielabel B hebben. Dat is nu nog F, dus een enorme verbetering. Dat ondersteunen we graag met subsidies. Daarnaast verduurzamen we ons eigen vastgoed. We hebben nu ook ideeën om een parkeerveld vol te leggen met zonnepanelen. Dit is echt een trendbreuk met het vorige college.’

Belofte maakt schuld

Het komt nu aan op de uitvoering, zegt Fles, en ze is niet de enige. Lokale overheden willen hun steentje bijdragen aan een beter klimaat, stelden zij aan de vooravond van de nationale klimaattop, die in oktober van dit jaar plaats vond. In een ingezonden brief in Trouw schreven de VNG en IPO, dat ze een serieuze bijdrage willen leveren aan de klimaatdoelstellingen door in 2035 de helft van hun energie duurzaam te gebruiken. Waterschappen willen tegen die tijd voor 40% in hun eigen energieverbruik voorzien. 

Er moet volgens hen ook een nationale Klimaatwet komen, met daarin een sleutelrol voor de lagere overheden. Een concreet voorbeeld: schaf de verplichting af om in nieuwbouwwijken elk huis aan te sluiten op aardgas. Er zijn immers alternatieven om je huis te verwarmen, en het gas raakt op.

Maar, schreven ze ook, de ambities kunnen ze niet verwezenlijken zonder steun van het Rijk. Dat het hierbij niet alleen om geld gaat, laat raadslid Zandstra met een voorbeeld in Den Haagzien. De Hofstad heeft met de Javastraat de meest vervuilde weg van Nederland. Half Den Haag gebruikt deze route om van het centrum en omringende wijken naar de snelweg te komen. ‘Zeker als het weer slecht is en de doorstroom stokt, zie je de fijnstof en roet snel toenemen. We hebben voor fijnstof allerlei landelijke normen bedacht, maar hebben geen aparte voor roet. Terwijl dat juist voor bewoners het gevaarlijkste uitlaatgas is. Als we nu aan de normen voldoen, wil dat dus niet zeggen dat de lucht gezond is. Het Rijk moet daarom snel met een norm komen.’

Wat de gemeente wel kan doen, is de doorstroom bevorderen door andere routes van en naar het centrum mogelijk te maken, zegt Zandstra. Ook het invoeren van een ruimere milieuzone – nu geldt die alleen voor vrachtauto’s in delen van het centrum - is een optie, maar door afspraken met coalitiepartner VVD is dat tot 2018 onbespreekbaar. ‘Hier hebben we het in de onderhandelingen echt laten liggen.’

Daarom kijkt Zandstra al naar de verkiezingen van 2018 en verder. ‘We moeten nu samen optrekken, met andere fracties en andere partijen, om te zorgen dat we bij volgende coalitieonderhandelingen stappen zetten op het gebied van klimaat, duurzaamheid en luchtkwaliteit.’

Zo is er de problematiek rond het scheiden en hergebruik van afval. Nu bieden de inwoners van sommige wijken in Den Haag hun groen- en restafval verplicht bij elkaar in één zak aan. Voorheen werd het groenafval gescheiden, maar de kwaliteit daarvan bleek zo slecht, dat het niet kon worden gerecycled. In andere wijken staan bovendien ondergrondse afvalcontainers, die door hun ontwerp uitnodigen alles in een zak te gooien.

Al het ongescheiden afval uit Den Haag gaat naar Rotterdam, waar het direct wordt verbrand. Zandstra: ‘Met veel CO2-uitstoot tot gevolg. Het contract met de vuilverbranding loopt medio 2020 af. Het is belangrijk om voor die tijd een plan te hebben. We denken er bijvoorbeeld aan om het afval nadat het is opgehaald alsnog te scheiden. Hoe dan ook is er veel ruimte voor verbetering: op het platteland doen ze het met de afvalscheiding veel beter.’

Den Haag wil op lokaal niveau duurzaamheid stimuleren en aanjagen, zegt Zandstra. ‘We zitten nu om tafel met sectoren, zoals scholen en hotels. De afspraken, die we maken zijn allemaal op vrijwillige basis. Dat levert veel op, want zelfmotivatie werkt op de lange duur toch beter.’

Voor veel maatregelen is de gemeente echter afhankelijk van het Rijk of anderen. Zo varen voor de Scheveningse kust veel schepen, die op weg zijn naar de Rotterdamse haven. ‘Die gebruiken de smerigste fossiele brandstoffen,’ zegt Zandstra. ‘Dat is enorm slecht voor onze luchtkwaliteit, maar als gemeente kunnen we daar niets aan doen.’


1) Grondgebonden boeren hebben genoeg land voor hun vee en dragen dus niet bij aan het mestoverschot en het overschrijden van het fosfaatplafond

 

Afbeelding: Marlies Wessels | Hollandse Hoogte

Uit publicatie Lokaal Bestuur, Jaargang 40 nr. 4 December 2016
Reageer

Gerelateerde artikelen:

Jan Erik Keman

Neem de noordeling serieus

Lees artikel

Jan Erik Keman

Voorbij het eigen gelijk: het klimaatpact in Den Haag

Lees artikel

Erwin Buter

Megastallen en stankoverlast op het platteland

Lees artikel