Deze website gebruikt cookies

Voor een volledige werking van de website worden cookies op uw computer gezet.
Daarnaast worden cookies geplaatst voor het bijhouden van bezoekersgedrag binnen Google Analytics, de werking van social media knoppen en reactiemogelijkheiden op blogberichten.
Wil je meer informatie over hoe www.lokaalbestuur.nl om gaat met uw privacy en welke cookies worden opgeslagen, lees dan ons cookiebeleid.

Inloggen mijn CLB

Breaking Bad in de Lage Landen

Jan Erik Keman

Het roken van een stickie hoort er een beetje bij. Met het homohuwelijk, euthanasie- en abortuswetgeving is het gedoogbeleid de laatste decennia uitgegroeid tot uithangbord van Nederland gidsland. Nu zijn een aantal Amerikaanse staten al overgegaan tot legalisering van cannabis en hebben LHTB’s gelukkig in steeds meer landen gelijke rechten, maar in één ding loopt Nederland nog altijd voorop: de productie en export van drugs.

Columbia heeft de cocaïne, Afghanistan de heroïne en Nederland de wiet, amfetamine en xtc. ‘Vergis je niet,’ zegt Jan Boelhouwer, burgemeester van het Brabantse Gilze en Rijen. ‘Met de romantiek van de nederwiet heeft dit weinig van doen. Als dat idee ooit al werkelijkheid was, is dat nu zeker niet meer het geval. Achter elk pilletje en jointje gaat een nietsontziende bende criminelen schuil.’

‘Motorbendes, kampers, Polen en Turken vormen de spil van een enorm netwerk van georganiseerde misdaad,’ vult zijn collega in Heusden, Jan Hamming, aan. ‘Ze werken intensief samen en verdienen bakken met geld. Tijdens mijn wethouderschap in Tilburg had ik natuurlijk wel het een en ander gezien, maar toen ik vijf jaar geleden begon aan deze klus, kon ik niet bevroeden dat het zo erg was. Je gaat het pas zien als je goed kijkt. Hoe komt die jongen van twintig zonder inkomen aan zo’n dure BMW? En waarom is het ineens zo druk bij die op papier leegstaande loods?’

Naar de precieze omvang van de illegale drugshandel blijft het gissen, maar uit schattingen van de Universiteit van Tilburg blijkt het in Tilburg alleen al om zo’n € 1 miljard per jaar te gaan. ‘Het is heel naïef om te denken dat dat geld zijn weg niet vindt naar de bovenwereld,’ vindt Boelhouwer. ‘De voetbalclub met schimmige sponsors en een voorzitter die het nogal breed laat hangen, of de sishalounges en bruidswinkels waar geen kip komt, maar waarvan de eigenaar wel een leegstaand pand even verderop koopt.’

In TIlburg gaat er alleen al € 1 miljard per jaar om in de drugshandel

‘Het klopt van geen kant, en toch hebben we het jarenlang laten gebeuren,’ verzucht Boelhouwer. Witwassen gebeurt op allerlei manieren. ‘Bekend zijn bijvoorbeeld de shoarmazaken met een enorme omzet. Op papier, want in werkelijkheid valt dat wel mee. In die zaken staan wat familieleden op de loonlijst en worden behoorlijke hoeveelheden vlees ingekocht. Men verdeelt het vlees en maakt wat valse bonnen op. Al met al kan je zo de helft van je zwarte geld witwassen.’

Dertig jaar wegkijken, poets je niet zomaar weg. ‘Je doet wat je kan,’ zegt Boelhouwer. Wie in Gilze en Rijen een sishalounge wil openen, moet sinds kort een vergunning aanvragen. ‘Nog niet eens zo heel lang geleden wezen wethouders en burgemeesters meteen naar het strafrecht. Gelukkig is daar inmiddels wel verandering in gekomen. Lokaal voelen we de urgentie. Je moet die criminelen treffen waar je ze het meest raakt. Consequent hun bezit en geld afpakken. Geen inkomsten volgens de belastingdienst? Geen dure auto. En een wietplantage in de loods? Fikse boete, want in strijd met het bestemmingsplan.’

Dat vergt wel enige coördinatie tussen overheidsinstanties. Daar is de Taskforce Brabant Zeeland voor opgericht. ‘Alleen samen en met inzet van alle denkbare middelen is het mogelijk om ze te pakken,’ denkt Boelhouwer. ‘Dus naast de strafvervolging ook samenwerken met de woningcorporatie en belastingdienst.’

Verwacht absoluut geen wonderen van regulering

Dat de hypocrisie van het huidige softdrugsbeleid niet helpt bij de bestrijding van de criminaliteit, is een understatement. Waar de verkoop oogluikend wordt toegestaan, pakt de overheid de achterkant keihard aan. Dweilen met de kraan open en bovendien moeilijk uit te leggen. Maar dat de criminaliteit na legalisering of regulering van de wietteelt meteen verdwijnt, is naïef volgens Hamming. ‘Het zou goed zijn als er een einde komt aan het dubbelzinnige beleid, maar 80% van de handel is voor de export. Criminelen gaan echt niet achterover hangen dan. De marges blijven enorm en de pakkans klein.’

‘Bedenk ook wat dit betekent voor de coffeeshophouders,’ vult Boelhouwer aan. ‘Ik verbaas me echt over het beeld dat sommige mensen daarvan hebben. Alsof het onschuldige liefhebbers van cannabis zijn. Nou, ik kan je vertellen dat de meeste coffeeshophouders diep in het wereldje zitten. Door de productie te reguleren en de coffeeshops verder met rust te laten, beloon je ze in feite. Ik geloof niet dat ze dat in Den Haag echt door hebben.’

Ondermijning lokaal bestuur

Op 26 mei jl. was Emmen even nationaal nieuws. Wethouder en voormalig waarnemend burgemeester Bouke Arends besloot naar buiten te treden over drie angstige weken in maart. Nadat de gemeente in januari het clubhuis van No Surrender vanwege drugsoverlast sloot, kwam er bij de politie een ernstige doodsbedreiging binnen. Arends werd met klem verzocht om onder te duiken. ‘Voor mij en mijn gezin natuurlijk een behoorlijk traumatische ervaring, maar dat is niet waarom ik naar buiten ben getreden. Wat mij overkomen is, gaat ons als samenleving in het geheel aan. Criminelen, die er belang bij hebben om het openbaar gezag te verzwakken, dreigen te winnen.’

‘Elk instrument om bestuurders te beschermen juich ik toe,’ zegt Arends. Dat doe je volgens de wethouder het beste door genadeloos op te treden. ‘Pak alles af wat meerwaarde heeft en pas de wetgeving aan, zodat overheidsinstanties niet achter de feiten aanlopen. Die criminelen hebben nu een aura van onaantastbaarheid, wanen zich de baas in hun eigen buurt en laten dat aan iedereen weten.’

Dertig jaar lang is er weggekeken

‘Onbestaanbaar en verbijsterend vind ik het,’ zegt voormalig Eerste Kamerlid en minister van Binnenlandse Zaken Klaas de Vries. ‘Het onderwerp staat totaal niet op de agenda. Ja, dat wetsvoorstel van D66, maar dat is echt een randzaak. Het echte probleem van een parallelle samenleving waar men zich niets meer van het gezag aantrekt, en het openbaar bestuur intimideert en infiltreert wordt totaal niet onderkend. Ook de PvdA-fractie in de Tweede Kamer heeft er de afgelopen periode geen bal aan gedaan.’

Meerdere malen heeft De Vries toenmalig minister van Veiligheid en Justitie, Ivo Opstelten, erop aangesproken. En telkens volgde een halfslachtige miskenning van de realiteit. ‘Non-argumenten als “het is toch voor de export” of “er zal sprake zijn van een waterbed”. Ja, misschien. Maar betekent dat we lokale bestuurders dan maar aan hun lot over moeten laten? Want dat is precies wat er nu gebeurt. De VVD beweert altijd de partij van “law and order” te zijn, maar kijken in de praktijk gewoon de andere kant op.’

Terwijl het begin van de oplossing volgens De Vries vrij eenvoudig is. ‘Grote problemen vragen om grootschalige maatregelen. Veel meer geld naar het opsporingsapparaat en naar het buurtwerk dus. Het moet duidelijk worden dat drugshandel niet loont en getolereerd wordt. Dat kan alleen door in de wijk in te gaan, en alles uit te kammen. Door auto’s te confisqueren en door het geld af te pakken. En als er dan al sprake zou zijn van een waterbed en de criminaliteit zich verplaatst naar andere gemeenten of provincies, dan ga je ook daarheen. Net zolang totdat je het onder controle hebt.’

Maatschappelijk probleem

‘Repressie is inderdaad een belangrijk gedeelte van het verhaal,’ zegt de Tilburgse hoogleraar bestuurskunde Pieter Tops. Samen met de Volkskrant-journalist Jan Tromp schreef hij het veel besproken De achterkant van Nederland over de drugsgerelateerde problematiek in met name Noord-Brabant. ‘We leven in een open samenleving, niet een politiestaat, en dat moet wat mij betreft ook zo blijven. Criminaliteit hoort daarbij, maar dat laat onverlet dat de drugswereld enorm uit zijn voegen is gegroeid.’

Het is een serieus vraagstuk waarbij de overheid niet bang moet zijn om verregaande repressieve middelen in te zetten, zegt Tops. ‘Vooral bij het OM en de rechterlijke macht ontbreekt het momenteel aan mankracht. Maar als je de repressiekant op orde hebt, ben je er nog lang niet. Het is echt een maatschappelijk probleem. Die ondermijning is onderdeel van een subcultuur. Een subcultuur die zich weinig gelegen laat aan het openbaar gezag en haar eigen regels maakt.’

Ergens past het helemaal in het straatje van het overheidsbeleid van de afgelopen vijftien jaar. ‘Van de burger wordt eigen initiatief verwacht, de zelfredzame burger. Tegelijkertijd trekt de overheid zich terug uit de wijken en het maatschappelijk werk. Zoek het zelf maar uit. Nou, als die mensen één ding doen, is het dat. Zelfredzaam, maar wel op hun eigen manier. Ze hebben heldere normen over wat wel en niet kan. Heel beschermend in familieverband en volkomen vrij als het gaat om het verdienen van geld.’

Bovendien leven we in een neoliberale maatschappij, zegt Tops. ‘Veel draait om geld, macht en status. Hoe je aan je geld komt en of dat wel helemaal netjes is, is een bijzaak.’ In de gesprekken met mensen uit die groep kwam dat steeds naar boven. ‘Ze verwezen vaak naar de graaiende bankiers. Zij doen het toch ook, waarom wij dan niet?’

De aangiftebereidheid neemt toe

Die mentaliteit van pakken wat je pakken kan zie je niet alleen in de onderwereld, maar ook bij mensen uit de bovenwereld die hand en spandiensten voor de criminelen verlenen. ‘De hotelier die een groot feest mag organiseren op voorwaarde dat het cash betaald wordt. Iedereen weet dat het niet klopt, maar hoe ondersteun je de hotelier die nee zegt? Momenteel kan zo iemand nergens terecht. Soms denk ik weleens, dat onze hele maatschappij aan een morele herbezinning toe is.’

Hamming merkt dat er maatschappelijk langzaam een kentering gaande is. ‘Heel lang was het devies: “Mondje dicht.” Je wilt geen “NSB’er” zijn en bovendien neem je een behoorlijk risico als je iets of iemand aangeeft. Vergeet niet dat het om zware criminelen gaat. Je moet dus wel zeker weten dat er zorgvuldig met je aangifte wordt omgegaan en dat het niet op de plank blijft liggen. Daar ligt een taak van de gemeente. In Heusden hebben we dat ook echt duidelijk gemaakt. We hebben een site, www.nietwegkijken.nl, opgezet. Bewoners kunnen hierop wietplantages en andere criminele activiteiten melden. Dat doen ze vrij massaal.’

Onze kinderen

Inwoners maken zich steeds meer zorgen, zegt Hamming. ‘Laatst is hier een sportschoolhouder opgepakt. Had een bloeiende sportschool waar ook veel kinderen trainden, maar bleek dus een keiharde drugsdealer te zijn. Je kan je wel voorstellen wat dat met ouders doet.’ Op veel scholen ronselen drugsdealers leerlingen, zegt Tops. Onder de zestien val je niet onder het volwassenen strafrecht en bovendien is de pakkans kleiner. ‘Want wie verdenkt een twaalfjarig jochie met acné nou? Criminelen maken daar keihard gebruik van en zoeken hun slachtoffers zorgvuldig uit. Beloven die leerlingen veel geld, geven hun een pakketje mee en laten ze vervolgens in de val lopen. Zo’n leerling wordt opgewacht, in elkaar geslagen en beroofd. Vervolgens staat hij in het krijt bij de dealer en kan hij geen kant meer op.’

Wie zich eenmaal heeft ingelaten met de onderwereld, komt er maar moeilijk uit, beaamt Hamming. ‘Het is een wereld van intimidatie en geweld, waar je makkelijk in verzeild raakt. Als je door opeenstapelende schulden het even niet meer weet, is het een kleine stap om je zolder te verhuren.’ Daarom is het volgens de burgemeester zaak om te voorkomen dat het zover komt. ‘Als iemand problematische schulden heeft, moet je als gemeente maatwerk bieden. Ouderwets maatschappelijk werk dus. Alleen door de gemarginaliseerde groepen in onze samenleving perspectief te bieden én het alternatief van de criminaliteit zo onaantrekkelijk mogelijk te maken, kunnen we het tij keren. Criminelen beloven gouden bergen, maar leveren bergen stront. Daar moet iedereen in de bovenen onderwereld van doordrongen zijn.’

 

Afbeelding: Luuk van der Lee | Hollandse Hoogte

Uit publicatie Lokaal Bestuur, Jaargang 41 nr. 2
Reageer

Gerelateerde artikelen:

Marjolein Wessels

Jongeren, de verleidingen van het snelle drugsgeld en doortastende burgemeesters

Lees artikel

Jan Erik Keman

Jong talent - Stijn Smeulders

Lees artikel

Ton Langenhuyzen

Growshops

Lees artikel